Saltanatın kaldırılması, yönetme yetkisinin hanedandan alınarak milleti temsil eden TBMM’de toplanmasını sağladı. 1 Kasım 1922’de kabul edilen bu kararla Osmanlı Devleti’ndeki padişahlık yönetimi sona erdi; millî egemenlik ilkesi devlet yönetiminde daha belirgin hâle geldi.
Saltanatın kaldırılması öncesinde yönetimde neden ikilik vardı?
Millî Mücadele sırasında Ankara’da TBMM, millet adına karar alan ve bağımsızlık savaşını yöneten merkez hâline gelmişti. İstanbul’da ise padişah ve Osmanlı hükümeti varlığını sürdürüyordu. Böylece aynı millet adına hareket ettiğini ileri süren iki ayrı yönetim merkezi ortaya çıktı. Bu durum, özellikle ülkeyi temsil etme ve önemli kararları alma konusunda belirsizlik yaratıyordu. Daha geniş bir karşılaştırma için LGS kategorisindeki ilgili yazılar yazısına göz atabilirsiniz.
Bu ikilik, barış görüşmeleri hazırlığında açık bir soruna dönüştü. İtilaf Devletleri, 1922 sonbaharında Lozan’da yapılacak görüşmeler için hem Ankara Hükûmeti’ni hem de İstanbul Hükûmeti’ni çağırdı. İki hükûmetin aynı ülkeyi temsil etmesi beklenemezdi. TBMM açısından ülkenin temsil yetkisi, milletin seçtiği mecliste olmalıydı. Saltanatın kaldırılması, bu temsil sorununa yönetim yetkisinin kaynağını açıklığa kavuşturan bir yanıt verdi.
TBMM kararı yönetim yetkisinin kaynağını nasıl değiştirdi?
TBMM, 1 Kasım 1922’de saltanatı kaldırdı. Kararla padişahın devlet yönetimindeki egemenlik yetkisi sona erdi. Yönetme hakkının hanedana ait olduğu anlayışının yerine, egemenliğin millete ait olduğu ve bu yetkinin TBMM aracılığıyla kullanılacağı ilkesi güç kazandı.
Buradaki değişimi yalnızca bir makamın sona ermesi olarak görmemek gerekir. Asıl önemli nokta, yönetme yetkisinin kime dayandırıldığıdır. Saltanatta yönetim hanedan ve padişah çevresinde şekillenirken yeni anlayışta meclis, millet adına karar alıyordu. Bu yüzden saltanatın kaldırılması, millî egemenliğin kurumsal dayanağını kuvvetlendirdi ve Ankara ile İstanbul arasındaki yönetim ikiliğini ortadan kaldırdı.
Kararın Millî Mücadele’yle bağlantısı da bu noktada görülür: Mücadeleyi yürüten TBMM, ülkenin geleceğine ilişkin kararları da millet adına alma yetkisini üstlendi. Bu, bağımsızlık düşüncesinin yalnızca başka devletlerin yönetimine karşı çıkmakla sınırlı kalmadığını; ülke içinde de egemenliğin millete dayanmasını öngördüğünü gösterir.
Saltanat ile halifelik neden birbirinden ayrılmalıdır?
Saltanat ve halifelik aynı makam değildir. Saltanat, devletin yönetimiyle ve padişahın siyasi egemenliğiyle ilgiliydi. Halifelik ise Osmanlı padişahının taşıdığı, dinî niteliği bulunan ayrı bir unvandı. Bu ayrım, 1922’de alınan kararın kapsamını doğru anlamak için önemlidir.
Saltanat kaldırıldıktan sonra halifelik hemen sona ermedi; TBMM, Abdülmecid Efendi’yi halife seçti. Vahdettin 17 Kasım 1922’de ülkeyi terk etti. Dolayısıyla 1 Kasım kararı, saltanatı bitirdi ancak halifeliği o tarihte kaldırmadı. Halifelik 3 Mart 1924’te kaldırıldı. Bu tarihleri birbirine karıştırmak, iki ayrı kararın sonuçlarını tek olaymış gibi değerlendirmeye yol açar.
Saltanatın kaldırılması Cumhuriyet’in ilanıyla aynı karar mıydı?
Hayır. Saltanatın kaldırılması 1 Kasım 1922’de, Cumhuriyet’in ilanı ise 29 Ekim 1923’te gerçekleşti. İlk karar padişahlık yönetimini sona erdirdi ve egemenliğin millete ait olduğu anlayışını güçlendirdi. Cumhuriyet’in ilanı ise devletin yönetim biçimini açıkça belirledi. Aralarında neden-sonuç ilişkisi vardır; ancak bunlar tarihleri ve doğrudan sonuçları farklı olan iki adımdır.
Bu nedenle saltanatın kaldırılması, Cumhuriyet’in ilanıyla aynı şey veya tek başına Cumhuriyet’in ilanı olarak anlatılmamalıdır. 1922’de padişahlık sona erdiğinde yeni yönetim biçimi Cumhuriyet adıyla henüz ilan edilmemişti. Cumhuriyet’in ilanı, takip eden dönemde yönetim biçiminin adını ve devlet başkanlığı görevini belirginleştirdi.
Öğrendiklerini kontrol et
-
Saltanatın kaldırılmasının temel yönetimsel sonucu hangisidir?
A) Egemenliğin yeniden padişaha verilmesi
B) Yönetme yetkisinin millete ve onu temsil eden TBMM’ye dayandırılması
C) Halifeliğin aynı gün kaldırılması
D) Cumhuriyet’in aynı gün ilan edilmesi -
İtilaf Devletleri’nin Lozan görüşmeleri için Ankara ve İstanbul hükûmetlerini çağırması hangi sorunu belirginleştirdi?
A) Ülkeyi temsil edecek yönetim merkezinin belirsizliğini
B) Cumhuriyetin ilan tarihinin değişmesini
C) Halifeliğin kaldırılmasını
D) TBMM’nin Millî Mücadele’yi sona erdirmesini -
Aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) Saltanat ve halifelik aynı tarihte kaldırılmıştır.
B) Cumhuriyet, 1 Kasım 1922’de ilan edilmiştir.
C) Saltanat 1922’de kaldırılmış, halifelik 1924’te sona ermiştir.
D) Saltanat kaldırılınca TBMM’nin yönetimdeki rolü sona ermiştir.
Cevap anahtarı
- 1. soru: B. Karar, yönetme yetkisinin hanedana değil milleti temsil eden TBMM’ye dayanmasını sağladı.
- 2. soru: A. Aynı ülke adına iki ayrı hükûmetin görüşmelere çağrılması, temsil yetkisinin kimde olduğu sorununu ortaya çıkardı.
- 3. soru: C. Saltanat 1 Kasım 1922’de, halifelik ise 3 Mart 1924’te kaldırıldı.
Kısa hatırlatma: Saltanatın kaldırılması, egemenliğin kaynağını hanedandan millete taşıyan adımdır. Halifeliğin kaldırılması ve Cumhuriyet’in ilanı ise farklı tarihlerde alınmış ayrı kararlardır.
