Bir cümlede özne ya da nesne açıkça yazılmasa da fiilin çatısı bulunabilir: Fiilin aldığı ekleri, cümlenin anlamını ve fiilin nesne alabilme özelliğini birlikte inceleriz. Fiilde çatı sorularında önce fiili belirleyip ardından özne-fiil ve nesne-fiil ilişkisini ayrı ayrı kontrol etmek, görünmeyen ögeler yüzünden yanılmayı önler.
Fiilde çatı hangi iki ilişkiye bakılarak bulunur?
Fiilin çatı özellikleri, yüklem olan fiilin özneyle ve nesneyle kurduğu ilişkiye göre belirlenir. Özneyle ilgili incelemede fiilin bildirdiği işi kimin yaptığına ya da işin kimden etkilendiğine; nesneyle ilgili incelemede ise fiilin nesne alıp alamadığına bakılır. Bu başlıkla ilişkili ek bilgiler LGS kategorisindeki ilgili yazılar içeriğinde yer alıyor.
- Özne-fiil ilişkisi: Fiil etken ya da edilgen olabilir.
- Nesne-fiil ilişkisi: Fiil geçişli ya da geçişsiz olabilir.
Bu iki sınıflandırma birbirinin yerine geçmez. Bir fiil hem etken hem geçişli olabilir; yalnızca “özne var mı?” diye bakmak, geçişlilik hakkında bilgi vermez.
Özne yazılmamışsa etken mi, edilgen mi?
Cümlede öznenin görünmemesi, fiilin otomatik olarak edilgen olduğu anlamına gelmez. Türkçede özne, konuşan ve dinleyenin bağlamdan anlayabildiği durumlarda cümlede yazılmayabilir. “Akşam eve döndüm.” cümlesinde işi yapan bellidir: “Ben.” Özne açıkça yazılmasa da fiil etken çatılıdır.
Edilgen fiilde ise işi yapan belirtilmez ya da ön plana çıkarılmaz; fiil çoğunlukla -l veya -n eki alır. “Görevli kapıyı açtı.” cümlesinde işi yapan “görevli”dir. “Kapı açıldı.” cümlesinde işi yapan söylenmemiş, yapılan işten etkilenen “kapı” cümlede özne görevinde kullanılmıştır. Okul dil bilgisinde bu ögeye sözde özne denir.
Bir fiilde -l veya -n görülmesi tek başına yeterli kanıt değildir; ekin fiilde hangi anlamı kurduğunu da incelemek gerekir. Örneğin “Çocuk yıkandı.” cümlesinde çocuk işi başkasına yaptıran biri değil, yıkama işini kendi üzerinde gerçekleştiren öznedir. Bu örnekteki çatı edilgen değil, dönüşlüdür. Bu yazıda temel ayrım etken-edilgen üzerinden ele alınsa da ekleri anlamdan koparmamak önemlidir.
Nesne yazılmamışsa fiil geçişli olabilir mi?
Evet. Geçişlilik, cümlede nesnenin mutlaka yazılmış olması değil, fiilin nesne alabilme özelliğidir. “Ece kitabı okudu.” cümlesinde “ne okudu?” sorusunun cevabı olan “kitabı” belirtili nesnedir. “Ece bütün akşam okudu.” cümlesinde nesne belirtilmemiştir; ancak “kitap okudu” biçiminde nesne alabilen “okumak” fiili yine geçişlidir.
“Bebek uyudu.” cümlesindeyse “ne uyudu?” diye sorarak anlamlı bir nesne bulunmaz. “Uyumak” fiili nesne alamadığı için geçişsizdir. Soruyu yalnızca mekanik biçimde sormak yerine cümlede fiilin gerçekten nesne kabul edip etmediğini kontrol edin; “nerede, ne zaman, nasıl?” sorularına cevap veren ifadeler nesne değil, başka türden tümleçler olabilir.
Fiilde çatı için hızlı kontrol sırası
- Yüklemi bul: Çatı, cümlenin yüklemi olan fiil üzerinde incelenir.
- Özneyi ara: Açık özne yoksa fiil eklerinden ve cümlenin bağlamından işi yapanın anlaşılıp anlaşılmadığına bak. “Yazdım.” gibi bir cümlede gizli özne “ben”dir.
- İşi yapan belirtilmiş mi, fiil edilgen mi diye incele: “Duyuru panoya asıldı.” cümlesinde asma işini yapan belirtilmez; “duyuru” yapılan işten etkilenir.
- Nesne alabilme özelliğini denetle: Nesne cümlede yazmasa bile fiilin anlamına uygun bir nesne eklenip eklenemediğini düşün.
Bu sırayla fiilde çatı sorusunun iki ayrı yönünü karıştırmadan çözebilirsin. Bir cümlede öznenin gizli olması ile fiilin edilgen olması, nesnenin söylenmemesi ile fiilin geçişsiz olması aynı şey değildir.
Örnekleri birlikte inceleyelim
- “Öğrenciler bahçeyi temizledi.” İşi yapan “öğrenciler”dir; fiil etken ve nesne alabildiği için geçişlidir.
- “Bahçe temizlendi.” Temizleme işini yapan belirtilmemiştir; “bahçe” işten etkilendiği için sözde öznedir. Fiil edilgendir. “Bahçeyi temizledi.” biçimindeki kullanımı da nesne alabildiğini gösterir.
- “Sabah erkenden koştuk.” Özne cümlede yazılmamıştır, ama gizli özne “biz”dir. Fiil etken ve nesne alamadığı için geçişsizdir.
- “Bu yoldan gidilir.” İşi yapan belli değildir ve cümlede sözde özne de yoktur. “Gitmek” nesne almayan bir fiil olduğundan cümle edilgen çatılı ve geçişsizdir.
Mini test: Özne ve nesne ipuçları
- “Mektup dün postalandı.” cümlesinde fiilin özneyle ilişkisi nasıldır?
- “Zeynep dikkatle dinledi.” cümlesinde özne yazılmamış mıdır? “Dinlemek” fiili geçişli midir?
- “Çocuklar sahilde yürüdü.” cümlesindeki fiil geçişli mi, geçişsiz midir?
- “Bu salonda konuşulmaz.” cümlesinde işi yapan belli midir? Cümlede sözde özne var mıdır?
Cevap anahtarı: 1) Edilgendir; mektup yapılan işten etkilenmiştir ve sözde öznedir. 2) Hayır, özne “Zeynep”tir; “neyi dinledi?” sorusuna “müziği” gibi anlamlı bir cevap eklenebildiğinden fiil geçişlidir. 3) Geçişsizdir; “yürümek” nesne almaz. 4) İşi yapan belirtilmemiştir; cümlede sözde özne yoktur. “Konuşmak” burada nesne almadığı için fiil geçişsizdir.
Hatırla: Özne görünmüyorsa önce gizli özne olasılığını, nesne görünmüyorsa fiilin nesne alabilme özelliğini kontrol et. Çatı kararını yalnızca cümledeki ögelerin yazılı olup olmamasına göre verme.
