Fiilimsi türleri, cümlede fiil anlamı taşıyan sözcüğün isim, sıfat ya da zarf görevinde kullanılmasına göre belirlenir. Bir sözcüğün aldığı eke bakmak ilk ipucudur; doğru sınıflandırma için cümlede ne iş yaptığına da bakmalısın. Aşağıdaki örnekler ve mini test, bu ayrımı uygulayarak öğrenmene yardımcı olacak.
Fiilimsi nedir, çekimli fiilden nasıl ayrılır?
Fiilimsi, bir fiil kök veya gövdesinden türeyen; ancak cümlede tek başına zaman ve kişi bildirerek yüklem olmayan sözcüktür. Örneğin “Ece kitabı okudu” cümlesinde “okudu” işi yapan kişiyi ve geçmiş zamanı bildirir; çekimli fiildir. “Ece kitap okumayı seviyor” cümlesinde ise “okumayı” bir eylem anlamı taşır ama cümlede “neyi seviyor?” sorusuna cevap vererek isim görevinde kullanılır. İlgili ayrıntılar için Online Testler kategorisindeki ilgili yazılar içeriği de değerlendirilebilir.
Fiilimsiler, cümleye yeni bir yüklem eklemeden eylem veya oluş anlamını başka bir sözcüğe bağlar. Türü bulurken önce fiilimsi ekini fark et, ardından sözcüğün cümlede isim mi, bir ismi niteleyen sıfat mı, yoksa eylemin nasıl ya da ne zaman yapıldığını bildiren zarf mı olduğunu belirle.
Fiilimsi türleri ve cümledeki görevleri
İsim-fiil: Eylemi isim gibi kullanır
İsim-fiiller, fiillere -ma/-me, -ış/-iş/-uş/-üş, -mak/-mek eklerinin getirilmesiyle oluşur. “Yüzmek sağlıklıdır” cümlesinde “yüzmek” sözcüğü “ne sağlıklıdır?” sorusuna cevap verir. “Onun gülüşü herkesi rahatlattı” cümlesindeki “gülüşü” de cümlede isim görevindedir.
Bir ekin görünmesi tek başına yeterli değildir. “Buraya gelme!” cümlesindeki “gelme”, olumsuz emir anlamı taşıyan çekimli fiildir; isim-fiil değildir. “Buraya gelmeni bekliyorum” cümlesinde ise “gelmeni”, “neyi bekliyorum?” sorusuna cevap verdiği için isim-fiildir. Cümlenin anlamı ve görev, bu ayrımı yapmanı sağlar.
Sıfat-fiil: Bir ismi niteler
Sıfat-fiil, bir fiilden türeyerek ismi niteleyen sözcüktür. Sık görülen sıfat-fiil ekleri arasında -an/-en, -ası/-esi, -mez/-maz, -ar/-er, -dik/-dık, -acak/-ecek, -mış/-miş bulunur. “Gülen çocuk” ifadesinde “gülen”, çocuğun nasıl olduğunu anlatır. “Okunacak kitap” sözünde “okunacak”, kitabı niteler.
Sıfat-fiil çoğu zaman nitelediği isimle birlikte görülür; bazen bu isim söylenmez ama cümleden anlaşılır. “Gelenleri içeri aldılar” cümlesinde “gelenleri”, gelen kişileri karşılar ve isimleşmiş sıfat-fiil olarak kullanılır. Bu yüzden yalnızca “yanında isim var mı?” diye bakmak yerine sözcüğün cümlede hangi görevi üstlendiğini incele.
Zarf-fiil: Eylemin nasıl veya ne zaman yapıldığını bildirir
Zarf-fiil, bir eylemi başka bir eyleme bağlayarak onun yapılış biçimini, zamanını ya da koşulunu bildirir. Yaygın ek ve biçimlerden bazıları -ken, -ınca/-ince, -ıp/-ip, -arak/-erek, -madan/-meden, -alı/-eli biçimleridir. “Çocuk gülerek konuştu” cümlesinde “gülerek”, konuşma eyleminin nasıl yapıldığını; “Ders bitince dışarı çıktık” cümlesinde “bitince”, çıkma eyleminin ne zaman gerçekleştiğini bildirir.
Zarf-fiil eklerinin farklı biçimleri bulunabilir; bu listeler bütün kullanımları kapsamaz. Bir sözcüğü sınıflandırırken eki tanımak işe yarar, ancak son kararı cümledeki anlam ve görev verir. Fiilimsi türleri arasındaki temel görev farkı şöyledir: isim-fiil bir isim görevindedir, sıfat-fiil ismi niteler, zarf-fiil ise eylemi zaman veya yapılış yönünden açıklar.
Bir cümlede fiilimsi nasıl bulunur?
- Yüklemi bul: Cümlede zaman ve kişi bildiren çekimli fiili belirle.
- Eylem anlamı taşıyan sözcüğü ara: Kök veya gövdenin fiille ilişkisini kontrol et.
- Eki incele: Sözcüğün aldığı fiilimsi ekini fark et; yalnızca ek benzerliğine dayanarak karar verme.
- Görev sorusunu sor: Sözcük “ne?” sorusuna mı cevap veriyor, bir ismi mi niteliyor, yoksa eylemin nasıl veya ne zaman yapıldığını mı bildiriyor?
Örneğin “Koşarak gelen sporcu dinlendi” cümlesinde “koşarak” dinlenme değil, gelme eyleminin nasıl gerçekleştiğini anlatan zarf-fiildir. “Gelen” ise “sporcu” sözcüğünü nitelediği için sıfat-fiildir. Aynı cümlede iki fiilimsi bulunabilir ve görevleri farklı olabilir.
Mini test: Fiilimsi türleri
Her soruda doğru seçeneği belirle. Cümledeki görevi dikkate al; aynı cümlede başka fiilimsiler bulunabileceğini unutma.
- “Yeni şeyler öğrenmek beni mutlu ediyor.” cümlesinde “öğrenmek” hangi tür fiilimsidir?
A) İsim-fiil B) Sıfat-fiil C) Zarf-fiil - “Bahçede oynayan çocuklar eve çağrıldı.” cümlesinde “oynayan” hangi tür fiilimsidir?
A) İsim-fiil B) Sıfat-fiil C) Zarf-fiil - “Soruları dikkatlice okuyup cevapladı.” cümlesinde “okuyup” hangi tür fiilimsidir?
A) İsim-fiil B) Sıfat-fiil C) Zarf-fiil - “Onun çizdiği resim duvara asıldı.” cümlesinde “çizdiği” hangi tür fiilimsidir?
A) İsim-fiil B) Sıfat-fiil C) Zarf-fiil - “Eve varınca beni ara.” cümlesinde “varınca” hangi tür fiilimsidir?
A) İsim-fiil B) Sıfat-fiil C) Zarf-fiil - “Bu kadar beklemek istemiyorum.” cümlesinde “beklemek” sözcüğünün isim-fiil olduğunu en iyi hangi açıklama gösterir?
A) Bir ismi nitelediği için
B) Eylemin ne zaman yapıldığını bildirdiği için
C) “Ne istemiyorum?” sorusuna cevap verdiği için
Cevap anahtarı ve kısa açıklamalar
- 1. A — İsim-fiil: “Öğrenmek”, “ne mutlu ediyor?” sorusuna cevap verir ve isim görevindedir.
- 2. B — Sıfat-fiil: “Oynayan” sözcüğü çocukları niteler.
- 3. C — Zarf-fiil: “Okuyup”, cevaplama eyleminin öncesindeki eylemi bildirerek iki işi bağlar.
- 4. B — Sıfat-fiil: “Çizdiği”, “resim” ismini niteler.
- 5. C — Zarf-fiil: “Varınca”, arama eyleminin ne zaman yapılacağını bildirir.
- 6. C: “Beklemek”, isteme eyleminin nesnesidir; “ne istemiyorum?” sorusuna cevap verir. Bu nedenle isim-fiildir.
Kendini kontrol et: Bir sözcüğün fiilimsi ekini bulduktan sonra görevini de açıklayabiliyorsan sınıflandırman daha güvenilirdir. “İsim mi, ismi niteleyen sözcük mü, eylemi açıklayan sözcük mü?” sorusu özellikle eklerin birbirine benzediği örneklerde karışıklığı azaltır.
Yorumlar kapalı.