6. Sınıf Türkçe: Deyim ve Atasözleri Arasındaki Fark Nasıl Anlaşılır?

Deyim ve atasözü arasındaki temel fark şudur: deyim bir durumu çoğunlukla mecazlı ve etkili biçimde anlatır; atasözü ise genellikle öğüt ya da genel bir yargı bildirir. “Etekleri zil çalmak” bir deyim, “Damlaya damlaya göl olur” ise bir atasözüdür.

Deyim ve atasözü nasıl ayırt edilir?

İki ifade de toplumda yaygınlaşmış, kalıplaşmış sözlerdir. Kalıplaşmış olmaları, içlerindeki kelimelerin gelişigüzel değiştirilmemesi demektir. Örneğin “etekleri zil çalmak” sözünde “etekleri” yerine başka bir kelime kullanıldığında bilinen deyimin biçimi bozulur. Konunun bağlantılı bir yönünü Online Testler kategorisindeki ilgili yazılar yazısında bulabilirsiniz.

Deyim, bir durumu, duyguyu ya da davranışı etkili biçimde anlatan kalıplaşmış söz grubudur. Çoğu deyimde gerçek anlamın dışında bir anlam bulunur. “Gözden düşmek”, bir kişinin değerini veya saygınlığını kaybetmesi demektir; gerçekten bir gözün düşmesini anlatmaz. Deyimler çoğunlukla öğüt vermez, bir durumu adlandırır veya betimler.

Atasözü, geçmiş deneyimlerden çıkarılan genel bir yargıyı, öğüdü ya da uyarıyı kısa ve kalıplaşmış biçimde aktaran sözdür. “İşleyen demir ışıldar” çalışmanın insanı geliştirdiğini anlatır. “Komşu komşunun külüne muhtaçtır” ise insanların küçük konularda bile birbirine ihtiyaç duyabileceğini vurgular.

Bir ifadenin uzun ya da kısa olması tek başına karar vermeyi sağlamaz. Deyim ve atasözü ayrımında önce sözün ne anlattığını düşün: Bir duygu veya durum mu adlandırıyor, yoksa genel bir ders ya da yargı mı iletiyor?

Örneklerle iki kavramı karşılaştıralım

• “Burnu havada olmak”: Kendini başkalarından üstün görmek anlamına gelir. Bir davranışı anlatır; öğüt vermez. Bu nedenle deyimdir.
• “Ağaç yaşken eğilir”: Eğitim ve alışkanlıkların küçük yaşlarda daha kolay kazandırılabileceği yönünde genel bir yargı bildirir. Bu nedenle atasözüdür.
• “Kulak kabartmak”: Dikkatlice dinlemek anlamında kullanılır. Bir eylemi mecazlı biçimde anlatan deyimdir.
• “Ne ekersen onu biçersin”: Kişinin davranışlarının sonuçlarını yaşayacağını anlatan genel bir uyarıdır; atasözüdür.

Bir deyimin anlamını bulurken sözcükleri tek tek değil, sözün tamamını değerlendirmek gerekir. Bu konuda gerçek ve mecaz anlam arasındaki farkı bilmek de deyimleri yorumlamayı kolaylaştırır. Deyim ve atasözü örneklerini sınıflandırırken ise öğüt veya genel yargı taşıyıp taşımadığına ayrıca bak.

Kısa test: Deyim mi, atasözü mü?

Aşağıdaki özgün sorular, örnekleri anlamlarına göre ayırt etmen için hazırlandı. Her soruda tek bir doğru cevap vardır; bunlar resmî sınav soruları değildir.

1. “Sınav sonucunu öğrenince Ece’nin etekleri zil çaldı.” cümlesindeki kalıplaşmış ifade hangisidir ve türü nedir?
   1. “Sınav sonucu” — atasözü
   2. “etekleri zil çaldı” — deyim
   3. “Ece’nin” — deyim
   4. “öğrenince” — atasözü
2. “Sakla samanı, gelir zamanı.” sözü aşağıdakilerden hangisidir?
   1. Bir durumu betimleyen deyim
   2. Bir kişinin duygusunu anlatan deyim
   3. İleride işe yarayabilecek şeyleri korumayı öğütleyen atasözü
   4. Gerçek anlamda bir saklama yönergesi
3. “Arkadaşının başarısını duyunca onunla gurur duydu.” cümlesindeki “gurur duymak” neden deyimdir?
   1. Genel bir öğüt bildirdiği için
   2. Bir duyguyu kalıplaşmış biçimde anlattığı için
   3. Her zaman gerçek anlamda kullanıldığı için
   4. Bir olayın sonucunu açıkladığı için
4. “Birlikten kuvvet doğar.” sözü için hangi açıklama doğrudur?
   1. Bir davranışı mecazlı biçimde adlandıran deyimdir.
   2. Bir kişinin görünüşünü anlatan deyimdir.
   3. Birlikte hareket etmenin gücü artırabileceğini belirten atasözüdür.
   4. Anlamı olmayan kalıplaşmış bir söz grubudur.
5. Hangi eşleştirme doğrudur?
   1. “İpe un sermek” — atasözü
   2. “Dost kara günde belli olur” — deyim
   3. “Kulağına küpe olmak” — deyim
   4. “Damlaya damlaya göl olur” — deyim

Cevaplar ve kısa açıklamalar

1. B. “Etekleri zil çalmak” çok sevinmek anlamındaki deyimdir.
2. C. Söz, bugün gereksiz görünen şeylerin ileride işe yarayabileceği düşüncesini öğütler.
3. B. “Gurur duymak” bir duyguyu kalıplaşmış biçimde ifade eder; genel bir öğüt vermez.
4. C. Birlikte çalışmanın veya dayanışmanın gücünü anlatan genel bir yargıdır.
5. C. “Kulağına küpe olmak”, bir olaydan ders alıp onu unutmamak anlamındaki deyimdir. Diğer eşleştirmelerde atasözü ile deyim yer değiştirmiştir.

Karıştırmamak için son kontrol

Bir ifadeyi sınıflandırırken kendine iki soru sor: Bu söz bir durumu ya da duyguyu mu anlatıyor? Öyleyse deyim olma olasılığı yüksektir. Genel bir ders, öğüt veya yargı mı bildiriyor? Öyleyse atasözü olma olasılığı yüksektir. Bu yöntem, ezberlenmiş örneklerin dışındaki yeni sözleri anlamlarına bakarak değerlendirmene yardımcı olur.

Özetle deyim ve atasözü ayrımında sözün biçiminden çok işlevine odaklan: Deyim anlatımı güçlendirir; atasözü ise çoğunlukla deneyime dayalı bir düşünce aktarır.