Gerçek ve mecaz anlam ayrımını yaparken sözcüğün sözlükteki ilk anlamına değil, cümlede ne anlattığına bakmalısın. “Soğuk su” ifadesinde soğuk, suyun sıcaklığını bildirir; “soğuk bir tavır” sözündeyse sıcaklık değil, mesafeli davranış anlatılır. Sözcüğün çevresindeki kelimeler, hangi anlamın kullanıldığını gösterir.
Gerçek ve mecaz anlam nedir?
Bir sözcüğün akla gelen ilk, temel anlamına gerçek anlam denir. Örneğin “çantanın sapı koptu” cümlesinde “sap”, çantayı tutmaya yarayan parçadır. Sözcük, bildiğimiz temel anlamını korur. Bu başlıkla ilişkili ek bilgiler Dersler kategorisindeki ilgili yazılar içeriğinde yer alıyor.
Mecaz anlam ise sözcüğün temel anlamından uzaklaşarak başka bir anlamı karşılamasıdır. “Bu sözleri duyunca kalbim kırıldı” cümlesinde kalp gerçekten parçalanmaz. “Kırılmak”, kişinin üzülmesini anlatır. Mecaz anlamı fark etmek için cümleyi bir bütün olarak düşünmek gerekir.
Gerçek anlam, “doğru” ya da “gerçekten yaşanmış” demek değildir; burada sözcüğün temel anlamı kastedilir. Bir cümlede sözcüğün temel anlamı kullanılıyorsa gerçek anlam, temel anlamından başka bir durumu anlatıyorsa mecaz anlam söz konusudur.
Bir sözcüğün anlamı bağlamdan nasıl bulunur?
Bağlam, bir sözcüğün içinde yer aldığı cümle ve onu çevreleyen anlam ipuçlarıdır. Aynı sözcük farklı cümlelerde farklı anlamlar taşıyabilir. Bu yüzden gerçek ve mecaz anlam sorularında sözcüğü tek başına incelemek yerine cümledeki işlevini belirle.
- İncelenecek sözcüğü belirle. Soruda anlamı sorulan kelimeyi bul.
- Cümleyi bütünüyle oku. Sözcüğün hangi varlığı, özelliği ya da durumu anlattığını düşün.
- Temel anlamını hatırla. Sözcük bilinen ilk anlamıyla mı kullanılmış?
- Anlamı cümleye yerleştir. Sözcüğü temel anlamıyla düşününce cümle uygun ve anlaşılır kalıyorsa gerçek anlam; başka bir durumu anlatıyorsa mecaz anlam olabilir.
Bu yöntem bir ipucudur; yalnızca cümlenin kulağa tuhaf gelip gelmediğine karar vermek yeterli olmaz. Sözcüğün hangi anlamı taşıdığını cümlenin verdiği bilgiyle doğrulamalısın.
Örneklerle gerçek ve mecaz anlamı karşılaştıralım
- “Taş duvarın üstü ıslaktı.” “Taş”, duvarın yapıldığı maddeyi belirtir; temel anlamındadır.
- “Taş kalpli biri değildi.” “Taş kalpli”, duygusuz ya da başkalarının duygularına duyarsız olmayı anlatır. Bir insanın kalbi taştan yapılmış değildir; ifade mecaz anlam taşır.
- “Keskin bıçak ekmeği kolay kesti.” “Keskin”, bıçağın iyi kesmesini sağlayan özelliği bildirir; gerçek anlamdadır.
- “Keskin bir zekâsı var.” Burada “keskin”, bıçağın kesme özelliğini değil, hızlı ve güçlü düşünmeyi anlatır; mecaz anlamdadır.
Karşılaştırmalarda sözcüğün kendisi değişmediği hâlde cümlenin anlattığı durum değişir. Bu, gerçek ve mecaz anlam ayrımını ezberden değil, kullanım bağlamından kurmanın neden önemli olduğunu gösterir.
Sık karıştırılan noktalar
Bir sözcüğün birden fazla anlamı olabilir. Her kullanımında aynı anlamı taşıdığını varsayma. Örneğin “yükü hafifledi” cümlesinde yük gerçekten daha az ağır hâle gelmiş olabilir. “İşleri hafifledi” cümlesinde ise kişinin işlerinin azaldığı anlatılır. Cümlenin verdiği bilgi, doğru yorumu seçmene yardım eder.
Ayrıca mecaz anlamı, sözcüğün gelişigüzel kullanılmasıyla karıştırma. Mecazlı kullanımda sözcük, temel anlamından hareketle başka bir durumu anlatır: “başını dinlemek” ifadesinde başın fiziksel olarak dinlenmesi değil, kişinin sakin kalıp dinlenmesi anlatılır. Sözcüğün cümlede kazandığı anlamı açıklayabiliyorsan yorumun daha sağlam olur.
Öğretmen notu: Anlamı sorulan sözcüğün altını çizmek ve cümleyi kendi sözlerinle yeniden söylemek yararlı olabilir. “Soğuk tavır” için “mesafeli davranış”, “kalbi kırıldı” için “üzüldü” diyebiliyorsan mecaz anlamı yakalamışsındır.
Mini test
Kalın yazılmış sözcüğün cümlede gerçek mi, mecaz mı anlamda kullanıldığını bul.
- Sabah **ince** bir yağmur başladı.
- Arkadaşının **ince** düşünceli davranışı onu mutlu etti.
- Kapının **kolu** yerinden çıktı.
- Takımın **kolu** bu sezon çok başarılı oynadı.
Not: Yıldız işaretleri testte anlamı sorulan sözcüğü gösterir.
Cevap anahtarı
- Gerçek anlam. “İnce”, yağmurun hafif ve seyrek oluşunu anlatır.
- Mecaz anlam. “İnce düşünceli”, başkasını gözeten, nazik davranışı belirtir.
- Gerçek anlam. “Kol”, kapıyı açıp kapatmaya yarayan parçadır.
- Mecaz anlam. “Kol”, burada bir takımın oyuncu grubu ya da bölümü anlamında kullanılmıştır; insan kolu değildir.
Kısa özet: Sözcüğün temel anlamı cümleye uyuyorsa gerçek anlamı; cümlede başka bir durumu anlatıyorsa mecaz anlamı kullanılmıştır. Gerçek ve mecaz anlam ayrımında en güvenilir yol, sözcüğün cümledeki görevini ve çevresindeki ipuçlarını birlikte değerlendirmektir.
Yorumlar kapalı.