Düşünceyi geliştirme yolları, bir yazarın ana düşüncesini okura daha açık ve inandırıcı biçimde anlatmak için kullandığı yöntemlerdir. Bir paragrafı incelerken önce “Yazar ne söylüyor?”, sonra “Bu düşünceyi nasıl açıklıyor?” diye sorun. İkinci sorunun cevabı, kullanılan yolu bulmanıza yardım eder.
Düşünceyi geliştirme yolları nasıl bulunur?
Bir metinde yöntemi bulmak için tek bir sözcüğe takılmayın; cümlenin ne işe yaradığını inceleyin. Yazar bir kavramın anlamını mı açıklıyor, benzerlik ve farklılıkları mı gösteriyor, yoksa düşüncesini örneklerle mi somutlaştırıyor? Bu işlevlerden hangisi belirginsa paragraftaki anlatım yolunu o belirler. Bu başlıkla ilişkili ek bilgiler Dersler kategorisindeki ilgili yazılar içeriğinde yer alıyor.
- Paragrafın üzerinde durduğu düşünceyi belirleyin.
- Düşünceyi açıklayan ya da destekleyen cümleleri bulun.
- Bu cümlelerin işlevini kontrol edin: anlam mı veriyor, iki şeyi mi kıyaslıyor, örnek mi sunuyor?
“Örneğin” veya “gibi” gibi sözcükler ipucu olabilir; ancak tek başlarına kesin kanıt değildir. Bir paragrafta birden fazla yol da kullanılabilir. Soruda hangi yolun öne çıktığı soruluyorsa metnin ağırlıklı işlevine bakın.
Örnekleme: Düşünceyi somutlaştırma
Yazar, genel bir düşünceyi anlaşılır kılmak için o düşünceye uygun örnekler veriyorsa örnekleme yapar. Örnek, açıklanan düşüncenin kendisi değil, onu görünür hâle getiren somut bir durumdur.
Örnek: “Düzenli okuma, kelime hazinesini geliştirebilir. Örneğin farklı türlerde kitaplar okuyan bir öğrenci, yeni sözcüklerle çeşitli bağlamlarda karşılaşır.” İlk cümlede genel bir düşünce vardır; ikinci cümle bu düşüncenin nasıl gerçekleşebileceğini gösterir. Buradaki temel yol örneklemedir.
Örnekleme ararken “Bu düşünceyi gösteren belirli bir kişi, durum veya nesne verilmiş mi?” diye sorun. “Örneğin” sözcüğü bulunmasa da örnekleme yapılabilir. Tersine, bu sözcüğün görülmesi paragrafın tamamının yalnızca örneklemeden oluştuğunu kanıtlamaz.
Karşılaştırma: Benzerlik ve farklılıkları gösterme
Karşılaştırma, iki varlığın, durumun veya düşüncenin benzer ya da farklı yönlerini ortaya koyar. “Daha”, “en”, “kadar”, “oysa” ve “buna karşılık” gibi ifadeler ipucu verebilir. Yine de asıl ölçüt, iki şey arasında ilişki kurulup kurulmadığıdır.
Örnek: “Basılı bir kitapta sayfaları çevirmek gerekir; e-kitapta ise metin ekrandan okunur. İkisi de okuma amacı taşır, ancak kullanım biçimleri farklıdır.” Metin, kitap türlerinin ortak yönünü ve ayrılan özelliklerini yan yana getiriyor. Bu nedenle karşılaştırmadan yararlanıyor.
Bir paragrafta iki şeyden söz edilmesi tek başına karşılaştırma değildir. Aralarında benzerlik ya da farklılık kurulmalıdır. Bu ayrım, seçeneklerde yalnızca aynı konuda iki örnek verilerek oluşturulan yanıltıcı cevapları elemenizi sağlar.
Tanımlama: “Bu nedir?” sorusunu yanıtlama
Tanımlama, bir kavramın ne olduğunu ve onu benzerlerinden ayıran temel özelliği açıklar. “Nedir?” sorusuna cevap verir. Sözlük anlamı vermek zorunda değildir; paragrafın bağlamına uygun açıklayıcı bir cümle de tanım olabilir.
Örnek: “Kütüphane, kitap ve benzeri kaynakların düzenlenip okuyucuların kullanımına sunulduğu yerdir.” Bu cümle kütüphanenin ne olduğunu ve temel işlevini açıklar; dolayısıyla tanımlamadır. “Kütüphanede roman, sözlük ve dergi bulunur” cümlesi ise türleri sıralayarak örnekleme işlevi görebilir. Aynı konu işlense de cümlelerin görevleri farklıdır.
Karıştırılan yöntemleri ayırt etme
Tanımlama ile örneklemeyi ayırmak için cümlenin verdiği cevaba bakın: “Bu nedir?” sorusunu yanıtlıyorsa tanımlama; “Buna hangi somut durum örnek olur?” sorusunu yanıtlıyorsa örnekleme öne çıkar. Bir tanımın ardından örnek gelmesi, paragrafta iki yöntemin de bulunduğu anlamına gelebilir.
Karşılaştırma ile örneklemeyi ayırırken de örneğin işlevini inceleyin. Bir durum düşünceyi somutlaştırıyorsa örnekleme; iki durumun ortak veya farklı yönleri belirtiliyorsa karşılaştırma vardır. Düşünceyi geliştirme yolları bulunurken yalnızca işaret sözcüklerini değil, cümlelerin kurduğu anlam ilişkisini esas alın.
Kısa metinlerle uygulama
Metin A: “Geri dönüşüm, kullanılmış bazı maddelerin yeniden değerlendirilmesidir. Örneğin atık kâğıtlar yeni kâğıt ürünlerinin üretiminde kullanılabilir.” İlk cümle geri dönüşümü tanımlar; ikinci cümle bir uygulama örneği verir. Metinde hem tanımlama hem örnekleme vardır.
Metin B: “Bisiklet kısa mesafelerde park yeri arama sorununu azaltabilir; otomobil ise daha fazla yolcu taşımaya elverişli olabilir.” İki ulaşım aracının özellikleri karşılaştırılmıştır. “Kısa mesafede” ifadesi tek başına yöntemi belirlemez; araçların farklı yönlerinin verilmesi belirleyicidir.
Mini test
- “Sözlük, sözcüklerin anlamlarını ve kullanımlarını açıklayan başvuru kaynağıdır.” Bu cümlede hangi yol kullanılmıştır?
A) Tanımlama B) Karşılaştırma C) Örnekleme - “Bazı kuşlar göç eder; örneğin leylekler mevsim değişince daha sıcak bölgelere gidebilir.” Hangi yöntem düşünceyi somutlaştırır?
A) Tanımlama B) Örnekleme C) Karşılaştırma - “Toplu taşıma çok sayıda yolcuyu aynı anda taşırken bisiklet genellikle tek kişi tarafından kullanılır.” Bu cümlede hangi yol ağır basar?
A) Karşılaştırma B) Tanımlama C) Örnekleme
Cevap anahtarı
- 1. A — Tanımlama: Cümle sözlüğün ne olduğunu ve işlevini açıklıyor.
- 2. B — Örnekleme: Leylekler, göç eden kuşlara örnek olarak verilmiş.
- 3. A — Karşılaştırma: Toplu taşıma ile bisikletin yolcu taşıma özellikleri karşı karşıya getiriliyor.
Bir paragraf sorusunda cevabı bulduktan sonra, seçtiğiniz yöntemi destekleyen cümleyi de gösterin. Kanıtı metinden bulmak, yalnızca bir ipucuna bakarak tahmin yürütmenizi önler.
Yorumlar kapalı.