Öğrencilerin, sınavlara hazırlananların ve öğretmenlerin yeni eğitim adresi bulportal.com yayında! Detay
  1. Ana Sayfa
  2. Fizik
  3. 9. Sınıf Fizik: Kuvvet ve Hareket Grafiklerinde Eğim Ne Anlatır?

9. Sınıf Fizik: Kuvvet ve Hareket Grafiklerinde Eğim Ne Anlatır?

Konum-zaman grafiğinin eğiminden hızı, hız-zaman grafiğinin eğiminden ivmeyi bulmayı örneklerle öğrenin. Grafiklerde eğimin işaretini ve büyüklüğünü doğru yorumlayın.

Hareket grafikleri eğim konusunu inceleyen öğrenci ve hareket arabası

Hareket grafikleri eğim açısından okunduğunda, konum-zaman grafiğinde eğim cismin hızını; hız-zaman grafiğinde eğim ise ivmesini verir. Eğim, grafiğin ne kadar dik olduğunu ve dikliğin hangi yönde olduğunu gösterir. Hangi büyüklüğün grafiğe yerleştirildiğini kontrol etmeden eğime anlam yüklemeyin.

Grafikte eğim ne demektir?

Bir grafiğin eğimi, düşey eksendeki değişimin yatay eksendeki değişime oranıdır. Hareket grafiklerinde yatay eksen çoğunlukla zamanı gösterir. Düşey eksende konum varsa konumdaki değişimi, hız varsa hızdaki değişimi zamana göre inceleriz. Daha geniş bir karşılaştırma için Fizik kategorisindeki ilgili yazılar yazısına göz atabilirsiniz.

Örneğin bir cismin konumu 2 saniyede 4 metreden 10 metreye çıkıyorsa konum değişimi 6 metre, zaman aralığı 2 saniyedir. Eğim 6 ÷ 2 = 3 m/s olur. Bu değer, o zaman aralığındaki ortalama hızdır. Birimi de hangi büyüklüklerin oranlandığına bağlıdır: konum-zaman grafiğinde metre/saniye, hız-zaman grafiğinde metre/saniye kare.

Konum-zaman grafiğinde hareket grafikleri eğim neyi gösterir?

Konum-zaman grafiğinde hareket grafikleri eğim üzerinden yorumlandığında, eğimin karşılığı hızdır. Cismin konumu zamanla ne kadar hızlı değişiyorsa çizgi o kadar dik olur. Düz bir çizginin eğimi değişmediği için cisim sabit hızla hareket eder.

  • Yukarı doğru eğimli çizgi: Konum zamanla artar; seçilen pozitif yönde hareket vardır.
  • Aşağı doğru eğimli çizgi: Konum azalır; cisim seçilen pozitif yönün tersine ilerler. Bu, cismin mutlaka yavaşladığı anlamına gelmez.
  • Yatay çizgi: Konum değişmez; cisim durmaktadır.
  • Daha dik çizgi: Hızın büyüklüğü daha fazladır. Karşılaştırmayı aynı ölçekli eksenlerde yapın.

Bir çizginin eğimi negatifse hız da negatiftir; bu işaret hareket yönünü anlatır. Sürat ise hızın büyüklüğüdür ve negatif olmaz. Örneğin konum-zaman grafiğinde eğim -2 m/s ise cismin hızı -2 m/s, sürati 2 m/s olarak ifade edilir.

Hız-zaman grafiğinde eğim ve ivme

Hız-zaman grafiğinde hareket grafikleri eğim bakımından incelendiğinde, hızdaki değişimin zamana oranı bulunur. Bu oran ivmedir. Hız 2 saniyede 3 m/s’den 9 m/s’ye çıkarsa ivme (9 − 3) ÷ 2 = 3 m/s² olur. Hız artışını gösteren bu örnekte ivme pozitiftir.

Yatay hız-zaman çizgisinin eğimi sıfırdır; hız sabit olduğu için ivme sıfırdır. Aşağı eğimli bir çizgi ise negatif ivme gösterir. Ancak negatif ivme her zaman yavaşlama demek değildir: hız pozitifken negatif ivme cismin süratini azaltabilir; hız negatifken negatif ivme sürati artırabilir. Hızın ve ivmenin işaretlerini birlikte değerlendirin.

Ortalama eğim ile bir andaki eğimi ayırt edin

Düz çizgide seçtiğiniz iki nokta arasındaki eğim, o aralıktaki sabit hızı veya ivmeyi verir. Eğrili bir grafikte iki nokta arasındaki eğim aralık ortalamasını gösterir. Cismin belirli bir andaki hızını bulmak için o noktada eğriye çizilen teğetin eğimi düşünülür. Teğet, eğriye o noktada en iyi dokunan doğru çizgidir.

Bu ayrım, hareket grafikleri eğim yorumunda sık yapılan bir hatayı önler: Eğri bir konum-zaman grafiğinin tüm aralık boyunca aynı hızla hareket edildiğini gösterdiği söylenemez. Eğrinin dikliği değişiyorsa hız da değişmektedir.

Eğim ile grafiğin altındaki alanı karıştırmayın

Hız-zaman grafiğinde eğim ivmeyi verir; grafiğin zaman ekseniyle arasında kalan işaretli alan ise yer değiştirmeyi verir. Bu iki bilgi farklı işlemlerle bulunur. Örneğin hız 4 saniye boyunca sabit 3 m/s ise eğim sıfır, yer değiştirme 3 × 4 = 12 metredir. Hız negatifse alanın işareti de negatiftir.

Önce eksen adlarını okuyup sonra istenen büyüklüğü belirleyin: “Hız ne kadar değişti?” sorusu eğime, “Cisim ne kadar yer değiştirdi?” sorusu hız-zaman grafiğinin alanına yönlendirir. Hareket grafikleri eğim ile alanı bu şekilde ayırmak, doğru fiziksel yoruma ulaşmayı kolaylaştırır.

Örneklerle pekiştirelim

Örnek 1: Bir konum-zaman grafiğinde cisim 1. saniyede 5 m, 4. saniyede 14 m konumundadır. Bu iki nokta arasındaki ortalama hız (14 − 5) ÷ (4 − 1) = 3 m/s olur. Cisim seçilen pozitif yönde ilerlemiştir.

Örnek 2: Bir hız-zaman grafiğinde hız, 2 saniyede 8 m/s’den 4 m/s’ye düşmektedir. İvme (4 − 8) ÷ 2 = -2 m/s²’dir. Hız pozitif kaldığı için bu aralıkta cismin sürati azalmaktadır.

Kendini dene

  1. Konum-zaman grafiğinde cisim 2 saniyede 6 m, 5 saniyede 15 m konumundadır. Bu aralıktaki ortalama hızı kaç m/s’dir?
  2. Hız-zaman grafiğinde hız 1 saniyede 2 m/s, 4 saniyede 11 m/s’dir. Ortalama ivme kaç m/s²’dir?
  3. Pozitif hızla ilerleyen bir cismin hız-zaman grafiği aşağı eğimlidir. Bu bilgi tek başına cismin süratinin arttığını mı, azaldığını mı gösterir?

Cevap anahtarı

  1. (15 − 6) ÷ (5 − 2) = 3 m/s.
  2. (11 − 2) ÷ (4 − 1) = 3 m/s².
  3. Sürati azalmaktadır. Hız pozitifken negatif ivme, cismin süratini düşürür.

Kısa kontrol: Konum-zaman grafiğinin eğimi hız, hız-zaman grafiğinin eğimi ivmedir. Hız-zaman grafiğinin alanı ise yer değiştirmeyi verir. Hareket grafikleri eğim sorularında eksenleri okumak, bu üç bilgiyi birbirine karıştırmamanın en güvenilir yoludur.

9. Sınıf Fizik: Kuvvet ve Hareket Grafiklerinde Eğim Ne Anlatır?
0

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter

Giriş Yap

BulPortal ayrıcalıklarından yararlanmak için hemen giriş yapın veya hesap oluşturun, üstelik tamamen ücretsiz!