Basit harmonik hareket yapan bir cismin periyodu, sistemin türüne göre değişir: yaydaki cismin kütlesi ve yayın sertliği; basit sarkaçta ise ipin uzunluğu ve yer çekimi belirleyicidir. İdeal koşullarda salınımın genliği, yani denge noktasından en büyük uzaklık, bu periyodu değiştirmez; ancak sarkaçta bu sonuç küçük salınımlar için geçerlidir.
Periyot ne demektir?
Bir cismin bir tam salınımı tamamlaması için geçen süreye periyot denir. Birimi saniyedir ve genellikle T harfiyle gösterilir. Cisim başlangıç noktasından bir yöne gidip geri dönerek aynı konum ve hareket yönüne ulaştığında bir tam salınım yapmış olur. Frekans, bir saniyedeki salınım sayısıdır; periyotla ilişkisi f = 1/T biçimindedir. Periyot büyürse cisim daha yavaş, küçülürse daha hızlı salınır. İlgili ayrıntılar için Fizik kategorisindeki ilgili yazılar içeriği de değerlendirilebilir.
Basit harmonik hareket yapan yayda periyot
Yay ucuna bağlı bir cisim denge konumundan çekilip bırakıldığında, ideal bir yayda ileri geri hareket edebilir. Bu sistemin basit harmonik hareket periyodu şu bağıntıyla bulunur:
T = 2π√(m/k)
Burada m cismin kütlesi, k yay sabitidir. Yay sabiti yayın ne kadar sert olduğunu gösterir; birimi N/m’dir. Bağıntıdan, kütle arttığında periyodun arttığı, yay sabiti arttığında ise periyodun azaldığı anlaşılır. Daha ağır cisim daha uzun sürede salınır; daha sert yay cismi daha güçlü geri çağırdığı için salınım süresi kısalır.
Bu modelde periyot, cismin ilk çekildiği uzaklığa bağlı değildir. Bunun için yayın ideal kabul edilmesi ve cismin hareketinin yay kuvvetinin uzamayla orantılı olduğu bölgede kalması gerekir. Gerçek sistemlerde sürtünme, yayın ideal olmaması ve çok büyük uzamalar sonucu değiştirebilir.
Yay örneği
Yay sabiti 100 N/m olan bir yaya 0,25 kg kütleli cisim bağlansın. T = 2π√(0,25/100) = 2π√0,0025 = 0,1π saniye, yani yaklaşık 0,31 saniyedir. Aynı yayda kütle dört katına çıkarılırsa periyot dört katına değil, kütlenin karekökü oranında iki katına çıkar. Çünkü formülde kütle doğrudan değil, karekök içinde yer alır.
Basit sarkaçta periyodu belirleyenler
Basit sarkaç, kütlesi ipin uzunluğuna göre küçük kabul edilen bir cisim ile hafif ve esnemeyen bir ipten oluşur. Küçük açılarla salındığında periyodu yaklaşık olarak T = 2π√(L/g) bağıntısıyla hesaplanır. L, ipin askı noktasından cismin kütle merkezine kadar olan uzunluğu; g ise yer çekimi ivmesidir.
İp uzadıkça sarkacın periyodu artar; yani her salınım daha uzun sürer. Yer çekimi ivmesi büyüdükçe periyot azalır. Bağıntıda sarkaç cisminin kütlesi bulunmadığı için, aynı uzunluk ve yerde bulunan basit sarkaçların kütleleri farklı olsa da ideal modelde periyotları aynıdır. Bu, yaylı sistemle önemli bir farktır: yayda kütle periyodu etkilerken basit sarkaçta etkilemez.
Basit sarkaç formülü küçük açılı salınım yaklaşımına dayanır. Salınım açısı büyüdükçe periyot genliğe de bağlı hâle gelir ve küçük açı formülü tam sonuç vermez. Bu yüzden “sarkaçta genlik periyodu hiçbir koşulda etkilemez” demek doğru değildir. Ayrıca ipin uzunluğu ölçülürken ipin tamamı değil, askı noktasından sarkaç cisminin merkezine kadar olan mesafe alınır.
Sarkaç örneği
Uzunluğu 1 m olan bir sarkaç, küçük bir açıyla salınıyorsa ve g yaklaşık 9,8 m/s² alınırsa T = 2π√(1/9,8) ≈ 2,0 saniye bulunur. Aynı sarkaçta daha ağır bir cisim kullanmak bu ideal hesapta periyodu değiştirmez. İp uzunluğu dört katına çıkarılırsa periyot dört katına değil, iki katına çıkar; çünkü uzunluk da karekök içindedir.
İki sistemin periyotlarını nasıl karşılaştırmalı?
| Sistem | Periyot bağıntısı | Periyodu etkileyenler | İdeal modelde etkilemeyen |
|---|---|---|---|
| Yay-cisim | T = 2π√(m/k) | Kütle ve yay sabiti | Genlik |
| Basit sarkaç | T = 2π√(L/g) | İp uzunluğu ve yer çekimi ivmesi | Cisim kütlesi; küçük açılarda genlik |
Basit harmonik hareket sorularında önce sistemin yay mı yoksa sarkaç mı olduğunu belirleyin. Sonra ilgili bağıntıda değişkenin nerede bulunduğuna bakın. Karekökteki bir büyüklük dört katına çıkarsa periyot iki katına çıkar; karekökteki payda dört katına çıkarsa periyot yarıya iner. Bu yorum, formülü ezberlemekten çok değişimin yönünü anlamaya yardımcı olur.
Kısa değerlendirme
- Yay sabiti değişmeden yaya bağlı cismin kütlesi artırılıyor. Periyot nasıl değişir?
Yanıt: Artar. Kütle iki katına çıkarsa periyot √2 katına çıkar. - Bir basit sarkacın ip uzunluğu dört katına çıkarılıyor. Küçük açılı salınımda periyot nasıl değişir?
Yanıt: İki katına çıkar; periyot uzunluğun kareköküyle orantılıdır. - Aynı yerde ve aynı uzunlukta iki basit sarkaçtan birinin cismi daha ağırdır. İdeal modelde hangisinin periyodu daha büyüktür?
Yanıt: Periyotları eşittir; basit sarkaç bağıntısında kütle yer almaz. - Bir sarkaç büyük açıyla salındığında küçük açı bağıntısı kesin sonuç verir mi?
Yanıt: Hayır. Bağıntı küçük açılı salınımlar için yaklaşık geçerlidir; büyük açılarda periyot genliğe bağlı hâle gelebilir.
Temel ayrım şudur: Yaylı sistemde kütle ve yay sertliği, basit sarkaçta uzunluk ve yer çekimi belirleyicidir. Basit harmonik hareket periyodunu değerlendirirken genlik hakkında da sistemin ideal koşullarını ve özellikle sarkaçta küçük açı varsayımını kontrol edin.
