DNA nükleotit yapısı üç parçadan oluşur: deoksiriboz adı verilen bir şeker, fosfat ve organik baz. Bir DNA modelindeki nükleotiti tanımak için bu üç parçayı birlikte düşünün; tek başına bir baz ya da şeker, nükleotitin tamamı değildir.
Nükleotit nedir?
DNA, kalıtsal bilgiyi taşıyan uzun bir moleküldür. Bu molekül, nükleotit adı verilen daha küçük birimlerin art arda bağlanmasıyla oluşur. Bir nükleotit, DNA’nın yapı taşlarından biridir. DNA’yı boncuklardan oluşan uzun bir dizgiye benzetebiliriz; ancak her “boncuğun” kendine özgü üç bileşeni vardır ve DNA’nın gerçek yapısı bu basit benzetmeden daha karmaşıktır. İlgili ayrıntılar için 8. Sınıf kategorisindeki ilgili yazılar içeriği de değerlendirilebilir.
Bir DNA nükleotit yapısı çiziminde bu üç bileşen genellikle farklı şekiller veya renklerle gösterilir:
- Deoksiriboz şekeri: DNA’daki şeker türüdür. Nükleotitin diğer parçalarının bağlandığı temel bileşenlerden biridir.
- Fosfat: Şekerlerle birlikte DNA zincirinin dış bölümünü oluşturan bileşenlerdendir.
- Organik baz: DNA’daki bilgi dizisinin değişmesine katkı veren parçadır. DNA’da adenin (A), timin (T), guanin (G) ve sitozin (C) bazları bulunur.
DNA nükleotit yapısı modelde nasıl okunur?
Bir şemayı incelerken önce aynı nükleotite ait şeker, fosfat ve baz parçalarını eşleştirin. Basit çizimlerde şeker çoğunlukla beşgen, fosfat daire; baz ise dikdörtgen ya da harfle gösterilebilir. Bu semboller çizimden çizime değişebilir. Dolayısıyla parçayı yalnız biçimine bakarak değil, şemanın açıklamasına ve bağlantılarına göre tanıyın.
Nükleotitler DNA zincirinde birbirine bağlanır. Şeker ve fosfat bileşenleri zincirin dış kısmındaki omurgayı oluştururken organik bazlar iç kısma yönelir. İki DNA zinciri karşılıklı baz eşleşmeleriyle bir arada durur: adenin timinle, guanin sitozinle eşleşir. Bu eşleşme kuralı, bir nükleotitin üç parçasını değiştirmez; yalnızca karşılıklı duran bazların hangi çiftleri oluşturduğunu anlatır.
Modelde sık yapılan eşleştirme hataları
DNA nükleotit yapısı öğrenilirken en sık görülen karışıklık, nükleotit ile onun parçalarından birini aynı şey sanmaktır. Hatırlamak için “nükleotit = şeker + fosfat + baz” eşitliğini kullanın. Bir çizimde yalnızca baz gösterilmişse, bu tek başına tam bir nükleotit modeli değildir.
- Bazı fosfatla karıştırmak: Baz, A, T, G veya C harfiyle gösterilebilir. Fosfat ise modelde ayrı bir bileşendir.
- Şeker türünü karıştırmak: DNA’nın şekeri deoksiribozdur. RNA’daki şeker ribozdur; iki molekülü karşılaştırırken bu fark önemlidir.
- Baz eşleşmesini nükleotitin bileşimi sanmak: A-T ve G-C eşleşmeleri iki zincirde karşı karşıya bulunan bazları anlatır. Her nükleotitin içinde yine bir şeker, bir fosfat ve bir organik baz bulunur.
- Her modelde aynı şekil ve rengi beklemek: Renkler ve geometrik biçimler anlatımı kolaylaştıran işaretlerdir; tek başlarına bilimsel bir kural değildir.
Örneklerle öğrenelim
Örnek 1: Bir DNA şemasında beşgen, daire ve “G” harfiyle gösterilen bir parça grubu var. Beşgen şeker, daire fosfat ve G harfi guanin bazını gösteriyorsa, bu üçü birlikte bir nükleotiti oluşturur. “G” harfi yalnızca organik bazın türünü belirtir.
Örnek 2: Bir modelde A bazının karşısında T bulunuyor. Bu eşleşme uygundur. A ve T’nin aynı nükleotitin iki parçası olduğu anlamına gelmez; her biri kendi zincirindeki ayrı nükleotitlere aittir. Her iki nükleotitte de şeker ve fosfat bileşenleri bulunur.
Kısa tekrar
- Bir DNA nükleotiti deoksiriboz şekeri, fosfat ve bir organik bazdan oluşur.
- DNA’daki organik bazlar adenin, timin, guanin ve sitozindir.
- Şeker ve fosfat zincirin omurgasında; bazlar ise zincirlerin karşılıklı iç bölümünde yer alır.
- DNA’da adenin timinle, guanin sitozinle eşleşir.
Mini test
- Bir DNA nükleotitinin üç bileşenini yazın.
- DNA’da bulunan şekere ne ad verilir?
- Bir şemada yalnızca “C” harfi gösterilmişse bu, tek başına tam bir nükleotiti mi, yoksa nükleotitin bir parçasını mı belirtir?
- Bir DNA zincirinde adenin bazının karşısında hangi baz bulunur?
Cevap anahtarı
- Deoksiriboz şekeri, fosfat ve organik baz.
- Deoksiriboz.
- Nükleotitin bir parçasını, yani sitozin bazını belirtir.
- Timin.
