Bir metinde anlatıcının tutumu, anlatıcının sözünü ettiği kişi, olay ya da durum hakkındaki yaklaşımını gösterir. Bu yaklaşımı bulmak için özellikle seçilen sözcüklere ve değerlendirme bildiren ifadelere bakın; tek bir sözcükten karar vermek yerine metnin bütününü değerlendirin.
Anlatıcının tutumu neyi gösterir?
Anlatıcı, metindeki olayları okura aktaran sestir. Anlatıcının tutumu ise aktardığı konuya nasıl yaklaştığını, onu olumlu mu, eleştirel mi yoksa belirgin bir değerlendirme yapmadan mı sunduğunu gösterir. Anlatıcı ile yazar aynı kişi olmak zorunda değildir: Yazar metni oluşturur; anlatıcı, metnin içindeki aktarım sesidir. Daha geniş bir karşılaştırma için Türkçe kategorisindeki ilgili yazılar yazısına göz atabilirsiniz.
Örneğin “Bahçedeki eski bank, yıllardır çocukların buluşma yeriydi” cümlesi bilgi verir; tek başına güçlü bir beğeni ya da eleştiri göstermez. “Yıpranmış bank, bahçenin güzelliğini bozuyordu” cümlesinde ise “güzelliğini bozuyordu” değerlendirmesi, anlatıcının olumsuz yaklaşımını belli eder. Burada önemli olan yalnızca konunun ne olduğu değil, nasıl anlatıldığıdır.
Yaklaşımı ele veren sözcük ve ifadeler
Bir metni incelerken şu ipuçlarını birlikte arayın:
- Değerlendirme sözcükleri: “özenli”, “başarılı”, “gereksiz”, “üzücü” gibi sözcükler anlatıcının beğenisini veya eleştirisini gösterebilir.
- Yargı bildiren ifadeler: “Bu karar doğru değildi” ya da “Çalışma beklenenden iyi sonuçlandı” gibi cümleler açık bir değerlendirme taşır.
- Seçilen ayrıntılar: Bir kişinin yalnızca yaptığı hataların anlatılması eleştirel bir izlenim yaratabilir. Yine de bu tek başına kesin kanıt değildir; bağlamı da okuyun.
- Karşılaştırmalar: “Öncekinden daha kullanışlı” ifadesi, anlatıcının iki durumu hangi ölçüte göre karşılaştırdığını gösterir.
- İroni olasılığı: Sözcükler olumlu görünürken anlatımın bütünü tersini düşündürebilir. “Harika bir planmış; daha ilk gün bütün işler aksadı” cümlesindeki “harika” sözcüğü, devamındaki sonuç nedeniyle alaycı kullanılmış olabilir.
Olumlu yaklaşımda beğeni, takdir veya memnuniyet öne çıkabilir; eleştirel yaklaşımda eksiklik, sorun ya da itiraz vurgulanabilir. Tarafsız anlatımda ise belirgin bir kişisel değerlendirme görülmez. Tarafsız olmak, verilen her bilginin kesinlikle doğru olduğu anlamına gelmez; yalnızca anlatımda tutum bildiren bir yargının öne çıkmadığını anlatır.
Metni adım adım nasıl incelemeli?
- Konuyu belirleyin. Anlatıcı hangi kişi, olay veya durumdan söz ediyor?
- Değerlendirme içeren bölümleri işaretleyin. Beğeni, eleştiri, şaşkınlık ya da memnuniyetsizlik bildiren sözcükleri bulun.
- Bu ifadelerin kime ait olduğunu kontrol edin. Bir karakterin sözü, anlatıcının kendi değerlendirmesi olmayabilir. Tırnak içindeki konuşmayı ve çevresindeki anlatımı ayırın.
- Metnin tamamını okuyup kararınızı gerekçelendirin. “Anlatıcı eleştirel çünkü … ifadesiyle … durumunu olumsuz değerlendiriyor” gibi metinden kanıt gösterin.
Bu adımlar, tek bir kelimeye bakarak hızlı ama yanlış bir sonuca varmayı önler. Anlatıcının tutumu hakkında karar verirken sözcüğün cümledeki anlamını ve metnin devamının o anlamı destekleyip desteklemediğini de inceleyin.
Kısa metinlerde ipuçlarını uygulayalım
Örnek 1: “Yeni kütüphane sessiz, aydınlık ve düzenliydi. Raflardaki yönlendirmeler, aranan kitabı bulmayı kolaylaştırıyordu.” “Sessiz”, “aydınlık” ve “kolaylaştırıyordu” ifadeleri olumlu bir izlenim oluşturur. Metinde belirgin bir kusur veya itiraz yer almadığından anlatıcı kütüphaneyi olumlu değerlendirmektedir.
Örnek 2: “Toplantı yarım saat geç başladı. Gündem maddeleri önceden paylaşılmadığı için katılımcılar hazırlıksız kaldı.” Anlatıcı doğrudan “toplantı kötüydü” demiyor. Ancak gecikme ve hazırlık yapılamaması gibi sorunları seçip aktarıyor. Bu ayrıntılar eleştirel bir yaklaşımı düşündürür; karar, metindeki kanıtlara dayanır.
Örnek 3: “Otobüs 08.15’te duraktan ayrıldı. Yolculuk 25 dakika sürdü.” Bu cümlelerde belirgin bir beğeni ya da eleştiri yoktur. Anlatım, bilgi verme amacıyla kurulmuştur. Yalnızca kısa olduğu için değil, değerlendirme içermediği için tarafsız sayılır.
Sık karıştırılan noktalar
Konu ile tutum aynı değildir. “Spor salonu” konu olabilir; anlatıcının salonu kullanışlı bulması ya da yetersiz görmesi tutumunu gösterir. Karakterin görüşü ile anlatıcının yaklaşımı da karıştırılmamalıdır. Bir karakter “Bu yol çok uzun” diyorsa, anlatıcının da aynı görüşte olduğu sonucuna varmak için metinde ek kanıt gerekir. Ayrıca eleştirel tutum, anlatıcının her şeyi olumsuz bulduğu anlamına gelmez; metindeki belirli konuya yöneliktir.
Mini test
- “Pazar yerinde ürünler tazeydi; ancak fiyat etiketleri görünür yerlere konmamıştı.” Bu cümlede anlatıcının yaklaşımı hangi seçenekte daha iyi açıklanır?
A) Yalnızca olumlu B) Yalnızca eleştirel C) Hem olumlu hem eleştirel D) Belirgin biçimde tarafsız - “Elif, ‘Bu sergi çok etkileyici,’ dedi. Anlatıcı, ziyaretçilerin salonda kısa süre kaldığını belirtti.” Elif’in değerlendirmesi hakkında hangisi söylenebilir?
A) Anlatıcının kesin görüşüdür B) Bir karakterin görüşüdür C) Tarafsız anlatımın kanıtıdır D) Eleştirel anlatımın kesin kanıtıdır - “Köprü 2018’de hizmete açıldı ve iki yakayı birbirine bağlıyor.” Bu cümlede belirgin bir değerlendirme yoksa anlatımın tutumu nasıl nitelendirilebilir?
A) Olumlu B) Eleştirel C) Alaycı D) Tarafsız
Cevap anahtarı
- 1. C: “Tazeydi” olumlu; etiketlerin görünür olmaması eleştirel bir ayrıntıdır.
- 2. B: Değerlendirme tırnak içinde Elif’e aittir. Anlatıcının yaklaşımını belirlemek için başka ipuçları gerekir.
- 3. D: Cümle açılış tarihini ve köprünün işlevini bildiriyor; beğeni veya eleştiri içermiyor.
Kısa hatırlatma: Önce kimin konuştuğunu belirleyin, sonra değerlendirme ifadelerini bulun ve tutumunuzu metinden kanıtla açıklayın. Bu şekilde anlatıcının tutumu, tahmine değil okuduğunuz ayrıntılara dayanır.
