Bir besin zincirindeki canlılardan biri azalırsa, onunla beslenen canlılar besin bulmakta zorlanabilir; o canlının tükettiği türlerin sayısı ise artabilir. Ancak bu değişim her zaman aynı yönde veya aynı büyüklükte gerçekleşmez. Sonuç, canlıların başka besin seçeneklerinin bulunmasına ve ekosistemdeki diğer ilişkilere bağlıdır.
Besin zinciri nedir, oklar neyi gösterir?
Besin zinciri, canlılar arasındaki beslenme ilişkisini ve besinle aktarılan enerjinin izlediği yolu gösterir. Örneğin ot → tavşan → tilki zincirinde tavşan otu, tilki de tavşanı yer. Ok, yenilen canlıdan onu yiyen canlıya doğru çizilir; yani okun yönü enerji aktarımını gösterir.
Bitkiler gibi kendi besinini üreten canlılara üretici, başka canlıları yiyerek beslenenlere tüketici denir. Ayrıştırıcılar ise ölü canlıları ve atıkları parçalayarak maddelerin ekosisteme geri kazandırılmasına katkı sağlar. Besin zinciri, bu ilişkilerin sadeleştirilmiş bir gösterimidir; doğada bir canlı çoğu zaman birden fazla türle beslenir veya birden fazla canlıya besin olur.
Besin zinciri içinde bir tür azalınca neler olabilir?
Bir türün sayısının azalması, o türle doğrudan beslenen canlıların besinini azaltabilir. Azalan türün tükettiği canlılar üzerindeki baskı hafiflerse bu canlıların sayısı artabilir. Bu değişimler zincirin başka halkalarına da yansıyabilir; böylece ilk değişikliğin etkisi dolaylı biçimde hissedilir.
Örnek: Bir çayırda ot, tavşan ve tilki bulunduğunu düşünelim: ot → tavşan → tilki. Tilki sayısı azalırsa tavşanlar üzerindeki avlanma baskısı hafifleyebilir. Tavşan sayısı artarsa otlar daha fazla tüketilebilir. Otların azalması da tavşanların besin bulmasını güçleştirebilir. Bu olasılık, tavşanların başka yırtıcılarının veya besinlerinin olmadığı anlamına gelmez; gerçek ekosistemlerde sonuçları etkileyen birden çok ilişki vardır.
Bir başka örnekte, bir bölgede böceklerle beslenen kuşların azalması böceklerin artmasına yol açabilir. Böcekler bitkilerle besleniyorsa bazı bitkiler üzerindeki tüketim artabilir. Fakat kuşların başka besin kaynaklarına yönelmesi veya böcekleri başka canlıların tüketmesi bu değişimi sınırlayabilir. Dolayısıyla besin zinciri sorularında yalnızca “hangi canlı azaldı?” diye değil, “bu canlı kimi yiyor ve kimler tarafından yeniyor?” diye de düşünmek gerekir.
Bir senaryoyu oklarla nasıl yorumlarsın?
- Azalan canlıyı bul: Soruda sayısı değişen türü belirle.
- Onu yiyenleri izle: Besin kaynağı azalan tüketiciler zorlanabilir veya başka besinlere yönelebilir.
- Onun yediklerini düşün: Azalan canlı tarafından tüketilen türler üzerindeki baskı azalabilir.
- Sonucu kesinleştirme: “Artar” ya da “azalır” çıkarımını, verilen senaryoda başka besin veya av seçenekleri olup olmadığını kontrol ederek yap.
Bu adımlarla okları takip etmek, zincirdeki değişimin doğrudan ve dolaylı etkilerini ayırmayı kolaylaştırır. Örneğin üretici azalırsa onu tüketen canlılar besin bulmakta zorlanabilir. Bu canlılarla beslenen üst basamaktaki tüketiciler de zamanla etkilenebilir.
Karıştırılmaması gereken iki nokta
Bir türün azalması, onunla beslenen bütün canlıların hemen yok olacağı anlamına gelmez. Canlılar başka besinlere yönelebilir; ayrıca popülasyonların değişmesi zaman alabilir. Soruda yalnızca olası ilişki soruluyorsa, verilen bilgilerle desteklenmeyen kesin sonuçlar çıkarmamak gerekir.
Bu konuda enerji, bir canlıdan diğerine aktarılır; enerji madde gibi döngü yaparak yeniden kullanılmaz. Ayrıştırıcılar maddelerin geri dönüşümünde rol oynar. Bu ayrım, zincirdeki bir değişikliğin etkisini yorumlarken önemlidir: beslenme ilişkileri canlıları birbirine bağlarken madde ve enerji ekosistemde aynı şekilde hareket etmez.
Mini test: Ekosistemdeki değişimi yorumla
1. Bir otlakta ot → çekirge → kurbağa ilişkisi vardır. Kurbağa sayısı azalır ve başka bir değişken olmadığı varsayılırsa ilk beklenen sonuç hangisidir?
- A) Çekirgeler üzerindeki avlanma baskısının azalması
- B) Otların çekirgeler tarafından daha az tüketilmesi
- C) Çekirgelerin üretici hâline gelmesi
- D) bu konundeki okların yönünün değişmesi
2. Bir besin ağında fareler hem tohumlarla besleniyor hem de baykuşlar tarafından avlanıyor. Fare sayısı azalırsa hangi iki değişim olasıdır?
- A) Tohumlar üzerindeki tüketim baskısı azalabilir; baykuşların besini azalabilir.
- B) Tohumlar üzerindeki tüketim artar; baykuşların besini artar.
- C) Fareler üretici olur; baykuşlar tohumlarla beslenir.
- D) Ekosistemdeki bütün canlıların sayısı aynı anda azalır.
3. Bir öğrenci “Bir tür azalırsa bu konundeki bütün canlılar kesinlikle azalır.” diyor. Bu çıkarım neden doğru değildir?
- A) Çünkü canlılar arasındaki beslenme ilişkileri yoktur.
- B) Çünkü bazı canlılar başka besin kaynaklarına yönelebilir ve etkiler aynı olmayabilir.
- C) Çünkü üreticiler bu konunde bulunmaz.
- D) Çünkü oklar canlıların hareket yönünü gösterir.
Cevap anahtarı
1. A. Kurbağa sayısı azalınca çekirgeler üzerindeki avlanma baskısı hafifleyebilir. 2. A. Fareler azalınca tohum tüketimi azalabilir; farelerle beslenen baykuşlar daha az besin bulabilir. 3. B. Etkinin yönü ve büyüklüğü, diğer besin ilişkilerine ve canlıların alternatiflerine bağlıdır.
Yorumlar kapalı.