Tarihî kaynak türleri, geçmişte yaşananları farklı kanıtlar üzerinden incelememizi sağlar; ancak hiçbir kaynak tek başına geçmişin tamamını anlatmaz. Bir belge, fotoğraf ya da tanıklık bazı sorulara cevap verirken başka ayrıntıları dışarıda bırakabilir. Tarihçi bu nedenle kaynakları sorgular, karşılaştırır ve vardığı sonuçların kanıtla ne ölçüde desteklendiğini belirtir.
Tarihî kaynak nedir?
Tarihî kaynak, geçmiş hakkında bilgi edinmemize yardımcı olan iz, belge veya anlatıdır. Yazılı bir kayıt, döneme ait bir fotoğraf, bir kişinin tanıklığı ya da korunmuş bir eşya kaynak olarak incelenebilir. Kaynak ile tarihçinin açıklaması aynı şey değildir: Kaynak kanıt sunar; tarihçi bu kanıtı bağlamına yerleştirerek yorumlar. İlgili ayrıntılar için Tarih kategorisindeki ilgili yazılar içeriği de değerlendirilebilir.
Bir kaynağı değerlendirirken şu sorular işe yarar: Kim, ne zaman ve hangi amaçla oluşturdu? Kaynak hangi koşullarda günümüze ulaştı? Hangi bilgileri doğrudan veriyor, hangi konularda sessiz kalıyor? Bu sorular, tarihî kaynak türleri arasında seçim yapmaktan çok, her kanıtın ne işe yaradığını anlamaya yardım eder.
Yazılı, görsel ve sözlü kaynaklar neyi gösterir?
Yazılı kaynaklar
Resmî kayıtlar, mektuplar, gazeteler ve günlükler yazılı kaynaklara örnektir. Bir kaydın tarihi, dili, yazarı ve hedef kitlesi değerlendirilmelidir. Resmî bir belge belirli bir kararın alındığını gösterebilir; fakat kararın toplumun tamamında nasıl karşılandığını tek başına kanıtlamayabilir. Bir gazete haberi de olayın yanı sıra yayınlandığı dönemin bakışını yansıtabilir.
Görsel kaynaklar
Fotoğraflar, çizimler, afişler ve haritalar görsel kaynaklardır. Bunlar mekân, nesne, görünüş veya görsel mesaj hakkında ipuçları verir. Fakat bir fotoğraf yalnızca kadraja alınan anı gösterir. Fotoğrafın dışında neler yaşandığını, görüntünün hangi amaçla çekildiğini veya sahnenin ne kadar temsil edici olduğunu ayrıca araştırmak gerekir. Haritalarda da tarih, ölçek ve gösterilen sınırlar önem taşır.
Sözlü kaynaklar
Tanıklıklar, sözlü tarih görüşmeleri ve kuşaktan kuşağa aktarılan anlatılar sözlü kaynak kapsamına girebilir. Bir tanık, bizzat gördüğü veya yaşadığı bir olayı anlatabilir; ancak hafıza zamanla değişebilir ve kişi olayın yalnızca kendi bulunduğu bölümünü görmüş olabilir. Tanıklığı değersiz saymak da her ayrıntısını kesin kabul etmek de doğru değildir. Anlatının hangi koşulda kaydedildiği ve başka kanıtlarla uyuşup uyuşmadığı incelenmelidir.
Aynı olayda farklı kaynakları karşılaştırmak
Bir olay olarak Türkiye Büyük Millet Meclisinin 23 Nisan 1920’de açılışını ele alalım. Bu olayla ilgili bir yazılı kayıt, açılışın tarihi ve resmî işleyişi hakkında bilgi sağlayabilir. Döneme ait bir fotoğraf, görüntüde görülen mekân ve kişiler hakkında ipucu verebilir. O günü yaşadığını söyleyen bir kişinin anlatısı ise deneyimin nasıl hatırlandığını gösterebilir. Buradaki örnek, belirli bir belgenin veya tanıklığın içeriği hakkında iddia değil, farklı kanıtların nasıl sorular üretebileceğini gösteren bir karşılaştırmadır.
Fotoğraftaki kişilerin duygularını yalnızca yüz ifadelerinden kesin biçimde çıkarmak mümkün değildir. Bir tanığın anlatımı da toplantıdaki herkesin ne düşündüğünü kanıtlamaz. Kaynaklar aynı ayrıntıda uyuşuyorsa o ayrıntı için daha güçlü bir dayanak oluşabilir; çelişiyorsa tarihçi çelişkinin nedenini araştırır. Farklılık, kaynaklardan birinin mutlaka işe yaramaz olduğu anlamına gelmez: Kaynakların üretim amacı, zamanı ve bakış açısı farklı olabilir.
Kaynakların sınırını belirlemek için dört soru
- Kim oluşturdu? Yazarın, fotoğrafçının veya anlatıcının olayla ilişkisini belirle.
- Ne zaman oluşturdu? Olay sırasında mı, daha sonra mı üretildiğini araştır.
- Hangi amaçla oluşturdu? Bilgilendirme, kayıt tutma, hatırlama veya ikna etme amacı içeriği etkileyebilir.
- Neyi kanıtlayabilir, neyi kanıtlayamaz? Kaynağın söylediğiyle ondan çıkarılan yorumu birbirinden ayır.
Tarihî kaynak türleri birlikte incelendiğinde, bir kaynağın eksik bıraktığı noktalar diğer kanıtların yardımıyla araştırılabilir. Yine de çok sayıda kaynak kullanmak, her soruya kesin cevap bulunduğu anlamına gelmez. Kaynakların birbirinden bağımsız olup olmadığı ve aynı bilgiyi hangi yollardan aktardığı da dikkate alınmalıdır.
Öğrendiklerini dene
- Bir fotoğraf, geçmişteki bir toplantıda bulunan herkesin ne düşündüğünü kesin olarak kanıtlar mı? Neden?
- Bir kişinin yıllar sonra anlattığı tanıklığı değerlendirirken hangi iki noktayı sorgulamak gerekir?
- Yazılı bir kayıt olayın resmî tarihini veriyor, bir tanık ise farklı bir gün hatırlıyorsa tarihçi nasıl ilerlemelidir?
Cevap anahtarı
- Hayır. Fotoğraf yalnızca kadraja giren anı gösterir; kişilerin düşüncelerini tek başına kanıtlamaz.
- Anlatıcının olayı nasıl bildiği ve ne zaman, hangi koşullarda anlattığı sorgulanabilir. Anlatı başka kaynaklarla da karşılaştırılmalıdır.
- Kaynakların oluşturulma zamanı, amacı ve olayla ilişkisi araştırılmalı; tarih iddiası bağımsız kanıtlarla kontrol edilmelidir. Çelişki, kanıt olmadan taraflardan biri seçilerek giderilmemelidir.
Kısa özet: Kaynak, geçmişe dair kanıt sunar; yorum ise bu kanıtın değerlendirilmesiyle kurulur. Yazılı, görsel ve sözlü kanıtların her biri farklı sorulara cevap verir. Sağlam bir tarihsel çıkarım, kaynağın hem gösterdiklerini hem de gösteremeyeceklerini açıkça belirtir.
Yorumlar kapalı.