Öğrencilerin, sınavlara hazırlananların ve öğretmenlerin yeni eğitim adresi bulportal.com yayında! Detay
  1. Ana Sayfa
  2. 11. Sınıf
  3. 11. Sınıf Tarih: Osmanlı Devleti 19. Yüzyılda Dış Politikasını Hangi Denge Üzerine Kurdu?

11. Sınıf Tarih: Osmanlı Devleti 19. Yüzyılda Dış Politikasını Hangi Denge Üzerine Kurdu?

Osmanlı Devleti, 19. yüzyılda toprak bütünlüğünü korumak için Avrupa devletlerinin çıkarları arasındaki rekabetten yararlandı. Mısır Meselesi, Kırım Savaşı ve Berlin Antlaşması üzerinden bu politikanın nasıl değiştiğini öğrenin.

Osmanlı dış politikası üzerine çalışan bir diplomatın tarihî harita incelemesi

Osmanlı Devleti 19. yüzyılda, toprak bütünlüğünü ve siyasi varlığını korumak için büyük devletlerin çıkar çatışmalarını gözetti; gerektiğinde farklı devletlerle ittifak kurdu ve sorunları uluslararası konferanslara taşıdı. Bu yaklaşım, değişmeyen bir taraf seçmekten çok, şartlara göre diplomatik denge arayışıydı.

Osmanlı dış politikası hangi dengeye dayanıyordu?

Yüzyıl boyunca Osmanlı yönetiminin önceliklerinden biri, devletin topraklarının parçalanmasını önlemekti. Ancak Rusya, İngiltere, Fransa ve Avusturya gibi güçlerin hedefleri aynı değildi. Rusya, Balkanlar ve Boğazlar üzerinde nüfuzunu artırmak isterken İngiltere, Akdeniz ve Hindistan’a uzanan yolların güvenliğini önemsiyordu. Fransa ise dönem dönem Akdeniz’de ve Mısır’da etkili olmaya çalışıyordu. İlgili ayrıntılar için 11. Sınıf kategorisindeki ilgili yazılar içeriği de değerlendirilebilir.

Osmanlı diplomasisi bu farklı çıkarları kendi lehine kullanmaya çalıştı. Bir devletin desteğini almak, başka bir gücün baskısını sınırlayabilirdi. Fakat ittifaklar kalıcı ve koşulsuz değildi: Osmanlı’nın yanında yer alan devletler de çoğu zaman kendi stratejik çıkarlarını gözetiyordu. Dolayısıyla denge politikası, güvenliği garanti eden bir formül değil, seçenekleri artırmaya yönelik bir yöntemdi.

Mısır Meselesi: Denge arayışının görünür hâle gelmesi

Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa’nın güçlenmesi ve Osmanlı yönetimiyle çatışması, merkezî otorite için ciddi bir sorun yarattı. Osmanlı yönetimi, bu iç sorunu çözmek için Rusya’dan destek aldı. 1833’te imzalanan Hünkâr İskelesi Antlaşması, iki devlet arasındaki yakınlaşmanın işaretiydi; ancak Rusya’nın Boğazlar üzerindeki nüfuzunun artması diğer Avrupa güçlerini rahatsız etti.

Mehmet Ali Paşa’nın yeniden güç kazandığı 1839-1841 krizinde çözüm, tek bir devletin müdahalesinden çok uluslararası diplomasiyle arandı. 1840 Londra düzenlemesiyle Mehmet Ali Paşa’ya Mısır’da kalıtsal valilik verilirken Suriye ve Girit’ten çekilmesi öngörüldü. 1841 Boğazlar Sözleşmesi ise barış zamanında yabancı savaş gemilerinin Boğazlardan geçişini sınırlandıran bir düzen kurdu. Mesele, böylece Avrupa devletlerinin ortaklaşa ele aldığı bir konuya dönüştü. Bu gelişmeler, Osmanlı’nın destek ararken büyük güçlerin rekabetini de hesaba kattığını gösterir.

Kırım Savaşı ve Paris Antlaşması neyi değiştirdi?

1853’te Rusya ile başlayan savaşta Osmanlı Devleti, İngiltere ve Fransa’nın; savaşın son aşamasında Sardinya-Piyemonte’nin desteğini aldı. Bu ittifak, Rusya’nın Osmanlı üzerindeki baskısını sınırlamaya yönelikti. Ancak müttefiklerin desteği Osmanlı’nın çıkarlarıyla bütünüyle özdeş değildi: Her devlet savaş sonrasındaki Avrupa düzenini ve kendi nüfuz alanını da düşünüyordu.

1856 Paris Antlaşması, Osmanlı Devleti’nin Avrupa devletler hukukunun bir parçası sayılacağını ve toprak bütünlüğünün Avrupa devletlerince güvence altına alınacağını belirtti. Karadeniz’in askerî bakımdan tarafsızlaştırılması Rusya’nın bölgedeki hareket alanını sınırladı. Bununla birlikte, bir antlaşmada güvence verilmesi Osmanlı topraklarının gelecekte kesinlikle korunacağı anlamına gelmiyordu. Güvence, büyük devletlerin çıkarları ve uluslararası koşullar değiştikçe zayıflayabilirdi.

Berlin Antlaşması: Denge politikası neden yeterli olmadı?

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndaki yenilginin ardından imzalanan Ayastefanos Antlaşması, Rusya’nın Balkanlardaki etkisini artırdı. Bu durum diğer Avrupa devletlerinin itirazlarına yol açtı ve antlaşma Berlin Kongresi’nde yeniden ele alındı. 1878 Berlin Antlaşması, Balkanlardaki siyasi düzeni değiştirdi; Osmanlı Devleti bazı topraklarını kaybetti, bazı bölgelerin statüsü değişti.

Aynı yıl imzalanan Kıbrıs Sözleşmesi’yle İngiltere, Rusya’nın ilerlemesine karşı Osmanlı’ya destek verme gerekçesiyle Kıbrıs’ın yönetimini üstlendi. Bu örnek, bir büyük devletin yardımının toprak ve nüfuz hesabından bağımsız olmadığını gösterir. Osmanlı dış politikası böylece yalnızca başarılı ittifaklar kurma meselesi değildi; devlet, kimi zaman destek karşılığında önemli tavizler vermek zorunda kalıyordu.

Örnekleri karşılaştırarak yorumlayalım

Gelişme Osmanlı’nın başlıca arayışı Dengenin sınırı
Hünkâr İskelesi Antlaşması (1833) Mehmet Ali Paşa karşısında Rus desteği almak Rus nüfuzunun artması diğer güçleri kaygılandırdı
Kırım Savaşı ve Paris Antlaşması (1853-1856) Rus baskısını müttefiklerle sınırlamak Güvence, büyük devletlerin çıkarlarına bağlıydı
Berlin Antlaşması ve Kıbrıs Sözleşmesi (1878) Savaş sonrasındaki düzeni diplomasiyle etkilemek Toprak kayıpları ve dış nüfuz devam etti

Tablodaki gelişmeler, aynı yöntemin her dönemde aynı sonucu vermediğini ortaya koyar. Osmanlı yönetimi bazen bir gücü diğerine karşı dengeledi; bazen de Avrupa devletlerinin ortak kararlarına uyum sağlamak zorunda kaldı. 19. yüzyılın sonlarına doğru Almanya ile askerî ve ekonomik ilişkilerin gelişmesi de Osmanlı’nın yeni ortaklık seçenekleri aradığını gösterir. Bu yakınlaşma, diğer güçlerle ilişkilerin bir anda kesildiği anlamına gelmez.

Yorum yaparken gözden kaçırılmaması gerekenler

  • İttifak ile çıkar birliği aynı şey değildir: Bir devlet geçici olarak Osmanlı’yı desteklese bile kendi hedeflerini gözetebilirdi.
  • Denge politikası tarafsızlık demek değildir: Osmanlı Devleti ihtiyaç duyduğunda savaşa girdi veya belirli güçlerle yakınlaştı.
  • Diplomatik başarı, sorunu kalıcı olarak çözmeyebilir: Antlaşmalar baskıyı azaltabilir; fakat güç ilişkileri değiştiğinde yeni krizler doğabilir.
  • Toprak bütünlüğü güvencesi ile gerçek sonuçları ayır: Paris Antlaşması’ndaki güvenceye rağmen 1878’de toprak kayıpları yaşandı.

Kısa değerlendirme

19. yüzyılda Osmanlı dış politikası; toprak bütünlüğünü koruma hedefi, büyük devletlerin rekabeti ve değişen diplomatik koşullar arasında şekillendi. Mısır Meselesi’nde uluslararası müdahaleden, Kırım Savaşı’nda ittifaktan, Berlin sürecinde ise konferans diplomasisinden yararlanıldı. Bu örneklerin ortak dersi, diplomasinin seçenek yaratabildiği; fakat askerî ve ekonomik güç farklarını tek başına ortadan kaldıramadığıdır.

Mini test

  1. Osmanlı Devleti’nin 19. yüzyılda büyük devletler arasındaki rekabeti gözetmesinin temel amacı neydi?
    A) Avrupa’daki bütün ittifakları sona erdirmek
    B) Toprak bütünlüğünü korumak ve dış baskıyı sınırlamak
    C) Boğazları bütün devletlerin savaş gemilerine açmak
  2. 1841 Boğazlar Sözleşmesi’nin barış zamanındaki temel düzenlemesi hangisidir?
    A) Yabancı savaş gemilerinin Boğazlardan geçişini sınırlandırmak
    B) Karadeniz’i tüm devletlerin ortak yönetimine vermek
    C) Mısır’ı Osmanlı yönetiminden ayırmak
  3. Paris Antlaşması’ndaki toprak bütünlüğü güvencesi neden Osmanlı Devleti’nin geleceğini kesin olarak güvenceye almamıştır?
    A) Antlaşma yalnızca Osmanlı ile Rusya arasında yapılmıştır
    B) Büyük devletlerin çıkarları ve güç dengesi zamanla değişebilmiştir
    C) Antlaşma Boğazlarla ilgili bütün düzenlemeleri kaldırmıştır

Cevap anahtarı: 1-B, 2-A, 3-B. İlk soruda amaç, devletin varlığını ve topraklarını korumaktır. İkinci soruda ayırt edici nokta, barış zamanında yabancı savaş gemilerine getirilen sınırlamadır. Üçüncü soruda ise antlaşma güvencesinin değişen güç ilişkilerine bağlı olduğu görülmelidir.

11. Sınıf Tarih: Osmanlı Devleti 19. Yüzyılda Dış Politikasını Hangi Denge Üzerine Kurdu?
0

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter

Giriş Yap

BulPortal ayrıcalıklarından yararlanmak için hemen giriş yapın veya hesap oluşturun, üstelik tamamen ücretsiz!