Mısır, Süveyş Krizi sırasında 1956’da Süveyş Kanalı’nı işleten şirketi millîleştirdi; İngiltere, Fransa ve İsrail’in askerî müdahalesine rağmen kanal üzerindeki denetimini korudu. İşgal girişimi uluslararası baskıyla durdu ve üç ülkenin kuvvetleri geri çekildi. Krizin merkezinde yalnızca kanalın kullanımı değil, Mısır’ın ülkesindeki stratejik bir altyapı üzerinde söz sahibi olma talebi vardı.
Kanal neden bu kadar önemliydi?
Süveyş Kanalı, Akdeniz’i Kızıldeniz’e bağlayan ve Avrupa ile Asya arasındaki deniz yolunu kısaltan yapay bir su yoludur. Avrupa’dan Hint Okyanusu’na giden gemilerin Afrika’nın çevresini dolaşma zorunluluğunu azaltması, kanalı ticaret ve askerî ulaşım açısından değerli kılıyordu. Bu nedenle kanalı yöneten şirketin ve çevresindeki siyasî düzenin kimin kontrolünde olduğu, Mısır’ın sınırlarını aşan bir mesele hâline gelmişti. İlgili ayrıntılar için Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi kategorisindeki ilgili yazılar içeriği de değerlendirilebilir.
Kanalı işleten Süveyş Kanalı Şirketi, 19. yüzyılda kurulmuş ve Fransız ile İngiliz sermayesinin ağırlık taşıdığı bir şirketti. Mısır bağımsız bir devlet olmasına rağmen kanalın yönetiminde yabancı şirketin etkisi sürüyordu. Bu durum, 1952’de monarşinin sona ermesinden sonra ülkeyi yöneten askerî kadronun egemenlik ve kalkınma hedefleriyle çatışıyordu.
Süveyş Krizi’ni başlatan millîleştirme
Mısır Cumhurbaşkanı Cemal Abdünnasır, 26 Temmuz 1956’da Süveyş Kanalı Şirketi’nin millîleştirildiğini duyurdu. Bu karar, kanalın işletmesinin Mısır yönetimine geçmesi anlamına geliyordu; su yolunun kendisi zaten Mısır topraklarından geçiyordu. Şirket hissedarlarına tazminat ödeneceği de açıklanmıştı. Millîleştirme, Mısır’ın kanal gelirlerini kendi kalkınma hedefleri için kullanma ve yabancı denetimini sona erdirme iradesini gösteriyordu.
Kararın arka planında Nil Nehri üzerinde Asvan Barajı’nı kurma planı vardı. ABD ve İngiltere, daha önce barajın finansmanına katkı sunma niyetlerini geri çekmişti. Nasır yönetimi kanal gelirlerini projeye kaynak oluşturabilecek bir gelir olarak görüyordu. Bu bağlantı, Süveyş Krizi’ni yalnızca bir ulaşım yolu üzerindeki anlaşmazlık olmaktan çıkarıp ekonomik bağımsızlık ve sömürge geçmişiyle ilgili bir çatışmaya dönüştürdü.
İşgal girişimi nasıl gelişti?
İngiltere ve Fransa, millîleştirmeyi kendi çıkarları açısından kabul edilemez gördü. İsrail ise Mısır’la yaşadığı güvenlik sorunları ve bölgesel gerilimler nedeniyle askerî harekâta katıldı. Üç ülke, Fransa’daki Sèvres görüşmelerinde gizlice ortak bir plan üzerinde uzlaştı. Plan, İsrail’in Sina Yarımadası’na ilerlemesi ve ardından İngiltere ile Fransa’nın iki tarafa da müdahale gerekçesiyle asker göndermesi üzerine kuruluydu.
İsrail 29 Ekim 1956’da Sina’ya girdi. İngiltere ile Fransa, ertesi gün Mısır ve İsrail’den kanaldan uzaklaşmalarını isteyen bir ültimatom verdi. Mısır bunu kabul etmeyince İngiliz ve Fransız kuvvetleri Mısır hedeflerini bombaladı; 5 Kasım’da Port Said çevresine asker indirdi. Böylece kanalın millîleştirilmesine karşı çıkan devletler, meseleyi müzakere yerine askerî güçle çözmeye çalıştı.
Ateşkes ve geri çekilme neden geldi?
Askerî harekât ilerlerken ABD, İngiltere ve Fransa’nın müdahalesine destek vermedi. Washington’ın baskısı, özellikle İngiltere’nin ekonomik ve mali durumu nedeniyle geri çekilme kararında etkili oldu. Birleşmiş Milletler’de ateşkes çağrıları yapıldı; Sovyetler Birliği de müdahaleye sert biçimde karşı çıktı. Bu gelişmeler birlikte, işgalin sürdürülmesini siyaseten ve ekonomik olarak zorlaştırdı.
İngiltere ve Fransa 6 Kasım’da ateşkesi kabul etti. Birleşmiş Milletler, bölgede ateşkesi gözetmek üzere ilk barış gücü uygulaması olan Birleşmiş Milletler Acil Durum Gücü’nü (UNEF) oluşturdu. İngiliz ve Fransız askerleri yıl sonuna kadar çekildi; İsrail kuvvetlerinin Sina ve Gazze’den çekilmesi ise 1957 baharında tamamlandı. Hasar gören kanal, enkaz ve batıkların temizlenmesinin ardından Nisan 1957’de yeniden açıldı.
Süveyş Krizi Mısır ve Avrupa güçleri için ne değiştirdi?
Mısır, işgal girişimini durdurdu ve kanalın işletilmesi üzerindeki denetimini korudu. Bu sonuç, ülkenin egemenlik iddiasını güçlendirdi ve Nasır’ın Arap dünyasındaki saygınlığını artırdı. Bununla birlikte kriz, Mısır’ın askerî bakımdan rakiplerinden üstün geldiği anlamına gelmez: İsrail Sina’da askerî ilerleme kaydetmişti. Siyasi sonuç, bu kazanımların kalıcı bir işgale dönüşmemesi ve yabancı kuvvetlerin geri çekilmesiydi.
İngiltere ve Fransa ise Orta Doğu’da tek başlarına eski güçleriyle hareket edemediklerini gördü. Kriz, ABD ve Sovyetler Birliği’nin uluslararası siyasetteki etkisinin arttığını da açığa çıkardı. Kanalın yeniden açılmasıyla deniz ulaşımı başladı; ancak krizin asıl belirgin sonucu, şirketin millîleştirilmesi kararının geri alınmaması ve Mısır yönetiminin kanal üzerindeki denetimini sürdürmesiydi.
Süveyş Krizi’ni değerlendirirken üç aşamayı birbirinden ayırmak gerekir: Mısır’ın şirketi millîleştirmesi, üç devletin askerî müdahalesi ve uluslararası baskıyla gelen geri çekilme. Askerî harekâtın kısa süreli kazanımları, Mısır’ın siyasî egemenlik talebini ortadan kaldırmadı. Kriz, bir devletin stratejik bir kaynağı kontrol etme kararının, büyük güçlerin tepkisi ve uluslararası dengelerle nasıl iç içe geçtiğini gösterir.
Kısa değerlendirme soruları
- Mısır, kanal şirketini millîleştirme kararını hangi kalkınma planıyla ilişkilendirdi?
- İngiltere ve Fransa’nın müdahalesine karşı geri çekilme baskısını artıran iki gelişmeyi belirtin.
- İşgal girişiminin sona ermesinden sonra kanalın denetimi kimin elinde kaldı?
Cevap anahtarı: 1. Asvan Barajı’nın finansmanıyla. 2. ABD’nin baskısı, Birleşmiş Milletler’deki ateşkes çağrıları ve Sovyetler Birliği’nin sert tepkisi. 3. Mısır yönetiminin elinde kaldı.
