Berlin Duvarı’nın yıkılması, Almanya’nın birleşmesinin önünü açtı ve Soğuk Savaş’ın Avrupa’daki bölünmüş düzeninin çözülüşünü görünür hâle getirdi. Ancak Almanya aynı gece birleşmedi; birleşme, yaklaşık on bir ay süren siyasi ve diplomatik görüşmelerin ardından 3 Ekim 1990’da gerçekleşti.
Berlin neden ikiye bölünmüştü?
İkinci Dünya Savaşı’ndan sonra Almanya, galip devletlerin işgal bölgelerine ayrıldı. Ülkenin doğusunda Sovyetler Birliği’nin etkisiyle Alman Demokratik Cumhuriyeti (Doğu Almanya), batısında ise Federal Almanya Cumhuriyeti (Batı Almanya) kuruldu. Berlin, Doğu Almanya’nın içinde kalmasına rağmen şehrin kendisi de Doğu ve Batı olarak bölünmüştü. Bu başlıkla ilişkili ek bilgiler Çağdaş Türk ve Dünya Tarihi kategorisindeki ilgili yazılar içeriğinde yer alıyor.
Doğu Almanya yönetimi, 13 Ağustos 1961’de Batı Berlin’e geçişleri durdurmak amacıyla sınır hattını kapattı. İlk dönemde dikenli tellerle başlayan engeller zamanla beton duvar, gözetleme kuleleri ve sıkı denetim noktalarıyla güçlendirildi. Duvar, yalnızca bir şehirdeki ulaşım engeli değildi: Avrupa’nın iki siyasi ve askerî blok arasındaki bölünmesinin simgesine dönüştü. Doğu’dan Batı’ya geçişi engellemek üzere kuruldu; duvarı geçmeye çalışanlar ciddi tehlikelerle karşılaştı.
Duvarın açılmasına giden süreç
1980’lerin sonlarında Doğu Avrupa’daki siyasi değişimler hızlandı. Sovyetler Birliği lideri Mihail Gorbaçov’un reformları, Doğu Bloku ülkelerindeki yönetimlerin hareket alanını etkiledi; ancak bu değişim tek başına duvarın açılmasını açıklamaz. Doğu Almanya’da yönetim karşıtı gösteriler büyürken çok sayıda kişi başka Doğu Avrupa ülkeleri üzerinden Batı’ya ulaşmaya çalıştı. Eylül 1989’da Macaristan’ın Avusturya sınırındaki geçişleri kolaylaştırması bu hareketliliği artırdı.
9 Kasım 1989’da Doğu Almanya yönetimi seyahat düzenlemelerinde değişiklik açıkladı. Bir basın toplantısında sözcü Günter Schabowski, yeni kuralların ne zaman yürürlüğe gireceği sorusuna, kararın hemen geçerli olduğu izlenimini veren bir yanıt verdi. Haber üzerine Berlin’deki geçiş noktalarına kalabalıklar toplandı. Sınır görevlileri artan baskı karşısında geçişlere izin verdi. Berlin Duvarı’nın yıkılması diye anılan olayın belirleyici anı, bu geçişlerin açılmasıydı; duvarın bütün parçaları bir gecede ortadan kaldırılmadı.
Berlin Duvarı’nın yıkılması Almanya’yı nasıl birleştirdi?
Sınırın açılması, Doğu ve Batı Almanya arasındaki engellerin hızla kaldırılmasını ve birleşme talebinin güçlenmesini sağladı. Yine de birleşme yalnızca iki Alman yönetiminin vereceği bir karara bağlı değildi. İkinci Dünya Savaşı sonrasındaki düzen nedeniyle dört galip devletin de sürece katılması gerekiyordu. Doğu ve Batı Almanya ile ABD, Sovyetler Birliği, Birleşik Krallık ve Fransa arasında yürütülen “İki Artı Dört” görüşmeleri, birleşmenin uluslararası koşullarını belirledi.
12 Eylül 1990’da imzalanan İki Artı Dört Antlaşması’yla birleşik Almanya’nın sınırları ve uluslararası konumu netleştirildi; dört devletin Almanya üzerindeki hakları sona erdi. Doğu Almanya’nın eyaletleri, 3 Ekim 1990’da Federal Almanya Cumhuriyeti’ne katıldı. Bu tarih Almanya’nın resmî birleşme günü olarak kabul edilir. Dolayısıyla 9 Kasım 1989 sınırın açıldığı ve birleşme sürecinin hızlandığı gün; 3 Ekim 1990 ise devletin birleştiği tarihtir.
Birleşme, toplumsal ve ekonomik uyumun hemen tamamlandığı anlamına gelmiyordu. Doğu Almanya’daki ekonomik yapının dönüşmesi, iş yerlerinin kapanması ve bölgeler arasındaki gelir farkları uzun süre gündemde kaldı. Bu nedenle siyasi birleşme ile insanların yaşam koşullarının eşitlenmesini aynı olay gibi düşünmemek gerekir.
Avrupa’daki güç dengeleri nasıl değişti?
Berlin Duvarı’nın yıkılması, iki bloklu Avrupa düzeninin çözülüşünü gösteren önemli bir dönüm noktasıydı; fakat bu dönüşümün tek nedeni değildi. Doğu Avrupa’daki yönetim değişiklikleri, Sovyetler Birliği’nin zayıflaması ve iki Almanya’nın birleşmesi aynı geniş sürecin parçalarıydı. Varşova Paktı 1991’de dağıldı; Sovyetler Birliği de aynı yıl sona erdi. Böylece Avrupa’nın siyasi haritası ve devletler arasındaki ilişkiler yeniden şekillendi.
Birleşen Almanya, nüfusu ve ekonomisiyle Avrupa’da ağırlığı yüksek bir devlet hâline geldi. Bu durum, diğer Avrupa ülkelerinde yeni Almanya’nın kıtadaki etkisinin nasıl dengeleneceğine ilişkin tartışmalar doğurdu. Almanya’nın NATO üyeliğinin sürmesi ve Avrupa bütünleşmesine katılımı, bu dönüşümün uluslararası çerçevesinin belirlenmesinde etkili oldu. Avrupa bütünleşmesi, birleşme sonrasında da ilerledi; ancak bunu yalnızca duvarın açılmasının doğrudan sonucu saymak doğru değildir. Birleşme, Soğuk Savaş’ın bitişi ve Avrupa’daki daha geniş değişimlerle birlikte değerlendirilmelidir.
Kısacası Berlin Duvarı’nın yıkılması, bölünmüş Almanya’da geçişleri mümkün kıldı ve birleşme sürecini hızlandırdı. Avrupa’daki güç dengelerini ise tek başına değiştirmekten çok, zaten ilerleyen Soğuk Savaş sonrası dönüşümün simgesi ve önemli bir parçası olarak etkiledi.
Kısa değerlendirme
Olayları doğru sırayla düşünmek için üç tarihi ayır: 1961’de duvarın kurulması, 9 Kasım 1989’da geçişlerin açılması ve 3 Ekim 1990’da Almanya’nın birleşmesi. Bu ayrım, sembolik bir dönüm noktasıyla hukuki ve siyasi birleşme sürecini birbirine karıştırmanı önler.
Mini test
- Berlin Duvarı’nın açılmasından Almanya’nın birleşmesine kadar yaklaşık ne kadar zaman geçti?
A) Bir gün B) Bir ay C) On bir ay D) On yıl - “İki Artı Dört” görüşmelerine hangi gruplar katıldı?
A) İki Alman devleti ve dört galip devlet B) İki Almanya ve dört Doğu Avrupa ülkesi C) Dört Alman eyaleti ve iki NATO üyesi D) İki Almanya ve Birleşmiş Milletler’in dört daimi üyesi - Duvarın açılması ile Almanya’nın resmî birleşmesi arasındaki farkı en doğru açıklayan seçenek hangisidir?
A) İkisi de 9 Kasım 1989’da gerçekleşti. B) Sınır 1989’da açıldı; birleşme 3 Ekim 1990’da gerçekleşti. C) Almanya 1961’de birleşti; duvar 1990’da açıldı. D) Duvar açıldı, fakat Almanya hiç birleşmedi.
Cevap anahtarı
1. C: Sınır geçişleri 9 Kasım 1989’da açıldı, birleşme 3 Ekim 1990’da gerçekleşti; arada yaklaşık on bir ay vardır. 2. A: Görüşmeler iki Alman devleti ile ABD, Sovyetler Birliği, Birleşik Krallık ve Fransa arasında yapıldı. 3. B: Sınırın açılması birleşme sürecini başlattı; devletin resmî birleşmesi daha sonra gerçekleşti.
