Kütle ağırlık farkı şudur: Kütle, bir cismin madde miktarıyla ilgili bir özelliktir; ağırlık ise o cisme etki eden yer çekimi kuvvetidir. Bir cismi Dünya’dan Ay’a götürürsen cismin kütlesi değişmez, ağırlığı ise Ay’daki çekim daha zayıf olduğu için azalır. İkisini ayırmak için neyi ölçtüğüne, hangi birimi kullandığına ve bulunduğun yerin sonucu etkileyip etkilemediğine bakabilirsin.
Kütle ağırlık farkı hangi ölçümde ortaya çıkar?
Kütlenin birimi kilogramdır (kg); daha küçük kütleler gramla (g) da ifade edilir. Ağırlık bir kuvvet olduğu için birimi newtondur (N). Bir kişinin kütlesi için “50 kg” denebilir. “Ağırlığı 50 kg” sözü günlük konuşmada yaygın olsa da fen bilimlerinde kilogram, ağırlığın değil kütlenin birimidir. Daha geniş bir karşılaştırma için Fen Bilimleri kategorisindeki ilgili yazılar yazısına göz atabilirsiniz.
Kütle, uygun bir eşit kollu terazi kullanılarak bilinen kütlelerle karşılaştırılabilir. Yaylı dinamometre ise kendisine asılan cisme etki eden kuvveti, yayın uzaması yoluyla ölçer; ağırlığı newton cinsinden okumak için kullanılabilir. Burada araçların görünüşünden çok neyi ölçtükleri önemlidir: Terazi kütleleri karşılaştırır, dinamometre kuvveti ölçer.
Örneğin bir paketin üzerindeki “2 kg” ifadesi onun kütlesini belirtir. Paketi dinamometreye astığında okuduğun değer ise ağırlığıdır. Kütle ağırlık farkı, kilogram ile newtonu birbirinin yerine yazmadığında daha kolay anlaşılır.
Yer değişince neden yalnızca biri değişir?
Yer çekimi, Dünya’nın cisimlere uyguladığı çekimdir. Ay da cisimleri çeker; ancak Ay’ın yüzeyindeki çekim, Dünya yüzeyindekinden daha zayıftır. Aynı çantayı Ay’a götürdüğünü düşün. İçine bir şey eklemez veya içinden bir şey çıkarmazsan çantanın kütlesi aynı kalır. Ay’daki ağırlığı ise Dünya’dakinden daha az olur.
Bu ilişki ağırlık = kütle × yer çekimi ivmesi biçiminde gösterilebilir. Yer çekimi ivmesi, bulunduğun yerdeki çekimin ağırlığı ne kadar etkilediğini gösterir. Okul sorularında Dünya yüzeyi için yaklaşık 10 N/kg değeri kullanılırsa kütlesi 2 kg olan bir cismin ağırlığı yaklaşık 20 N bulunur. Bu sonuç yaklaşık bir hesaplamadır; Dünya’nın her noktasında tam olarak 10 N/kg ölçüldüğü anlamına gelmez.
Yalnızca başka bir gök cismine gitmek de gerekmez. Dünya üzerinde yer çekimi ivmesi konuma göre az da olsa değişebilir. Buna karşılık çantanın kütlesini değiştirmek için içine kitap koyman ya da çantadan bir şey çıkarman gerekir. Kütle ağırlık farkı sorularında önce “Cismin madde miktarı mı değişti, yoksa bulunduğu yerdeki çekim mi?” diye sor.
Evdeki tartı neden kilogram gösterir?
Banyo tartısının ekranında kilogram yazması kafa karıştırabilir. Birçok tartı, üzerine uygulanan kuvveti algılar ve Dünya koşullarına göre ayarlanmış bir hesapla sonucu kilogram olarak gösterir. Bu yüzden ekrandaki “kg” ifadesi, kullanılan cihazın ölçme ve hesaplama biçimi bilinmeden onun bir eşit kollu terazi gibi doğrudan kütle karşılaştırdığı anlamına gelmez.
Öğrenirken araçları şöyle ayırt etmek işini kolaylaştırır: Eşit kollu terazide cisim, bilinen kütlelerle karşılaştırılır. Dinamometrede ise çekme kuvvetinin yayı ne kadar uzattığına bakılır. Tartının kilogram göstermesi, ağırlığın birimini değiştirmez; ağırlığın birimi yine newtondur. Günlük dildeki “Kaç kilosun?” sorusu ile fen bilimlerindeki ölçüm birimlerini ayrı düşünmek, kütle ağırlık farkı konusunda sık yapılan hatayı önler.
Örneklerle iki kavramı ayıralım
Örnek 1: Kütlesi 3 kg olan bir topu Dünya yüzeyinde, yer çekimi ivmesini yaklaşık 10 N/kg alarak inceliyorsun. Topun ağırlığı yaklaşık 30 N olur. Topun kütlesi 30 N değildir; çünkü newton bir kuvvet birimidir.
Örnek 2: Aynı topu Ay’a götürüyorsun. Topun yapısına bir şey eklenmediği ve ondan bir şey çıkarılmadığı için kütlesi 3 kg kalır. Ay’ın yüzeyindeki çekim daha zayıf olduğundan dinamometrenin göstereceği ağırlık değeri azalır. Sayısal bir Ay ağırlığı hesaplamak için Ay’daki yer çekimi ivmesi ayrıca verilmelidir.
Örnek 3: Çantana bir kitap daha koyuyorsun. Çantayla içindekilerin toplam kütlesi artar. Aynı yerde ölçüm yapıyorsan toplam ağırlık da artar. Demek ki “kütle değişmez” cümlesi her koşul için doğru değildir; kütle ağırlık farkı anlatılırken bu ifade, aynı cismin madde miktarı değiştirilmeden farklı yerlere götürülmesi için kullanılır.
Kendini dene
- Kütlesi 4 kg olan bir cismin Dünya yüzeyindeki yaklaşık ağırlığı kaç newtondur? Yer çekimi ivmesini 10 N/kg al. A) 0,4 N B) 4 N C) 40 N D) 400 N
- Bir cismin madde miktarı değiştirilmeden Dünya’dan Ay’a götürüldüğünde hangi ifade doğrudur? A) Kütlesi azalır, ağırlığı değişmez. B) Kütlesi değişmez, ağırlığı azalır. C) Kütlesi ve ağırlığı artar. D) Kütlesi ve ağırlığı değişmez.
- Bir öğrenci “Ağırlığım 45 kg” diyor. Fen bilimleri açısından bu cümledeki sorun nedir? A) Kilogram kütle birimidir. B) Ağırlık yalnızca Ay’da ölçülür. C) Kütle dinamometreyle newton cinsinden ölçülür. D) Yer çekimi cisimlere etki etmez.
Cevaplar ve kısa çözümler
- C. Ağırlık = 4 kg × 10 N/kg = 40 N.
- B. Cismin madde miktarı aynı kalır; Ay’daki daha zayıf çekim nedeniyle ağırlığı azalır.
- A. Kilogram kütle birimidir. Ağırlık bir kuvvettir ve newtonla ifade edilir.
