Madde döngüleri, su ve karbon gibi maddelerin canlılar ile hava, su ve toprak arasında sürekli hareket etmesidir. Bu akışlar değiştiğinde canlıların yaşam koşulları da etkilenebilir; ancak sonuç, değişikliğin türüne ve büyüklüğüne bağlıdır. Örneğin fosil yakıtların yakılması karbonun atmosferdeki miktarını artırırken ormanların azalması hem karbon tutulumunu hem de suyun karadan atmosfere geçişini etkileyebilir.
Madde döngüleri ekosistemde nasıl işler?
Bir ekosistemde maddeler kullanılır, canlıların yapısına katılır ve farklı yollarla yeniden çevreye döner. Bu maddeler yok olmaz; bulundukları yer ve biçim değiştirir. Madde döngüleri bu alışverişi anlatır. Bir ormandaki ağaçlar havadaki karbondioksiti fotosentez sırasında kullanır; karbon, bitkinin yapısına katılır. Bitkiyi yiyen canlılar bu karbonu besin yoluyla alır. Solunum, ayrışma ve yanma gibi süreçler karbonun yeniden atmosfere dönmesine katkı sağlar.
Su da okyanus, göl ve topraktan buharlaşır; bitkiler terleme yoluyla atmosfere su buharı verir. Su buharı soğuyup yoğunlaşınca bulutlar oluşabilir ve yağışla yeryüzüne döner. Suyun bir bölümü yüzeyden akarken bir bölümü toprağa sızar. Bu süreçlerin hızı ve suyun izlediği yol; sıcaklık, bitki örtüsü ve yeryüzü koşulları gibi etkenlerden etkilenir.
Karbon döngüsündeki değişiklikler neleri etkiler?
Fosil yakıtların yakılması, uzun süre yer altında depolanmış karbonun bir bölümünü karbondioksit olarak atmosfere taşır. Ormanların kesilmesi de atmosferden karbon alan bitki miktarını azaltabilir. Bu iki değişiklik, karbonun atmosfer ile canlılar ve diğer depolar arasındaki akışını etkiler. Atmosferdeki karbondioksitin artması, Dünya’nın enerji dengesini etkileyen ve iklim değişikliğiyle bağlantılı olan etkenlerden biridir.
İklim koşullarındaki değişimler yağış düzenini, sıcaklıkları ve bazı bölgelerde suya erişimi etkileyebilir. Bunun sonucunda bitkilerin büyüme dönemi değişebilir; besin ve barınak gereksinimi olan hayvanlar da etkilenebilir. Ancak her bölgede aynı sonuç ortaya çıkmaz. Etkinin yönü ve şiddeti yerel koşullara, değişimin süresine ve canlıların uyum kapasitesine bağlıdır. Bu nedenle karbon döngüsüyle ilgili bir değişikliği, tek bir canlı türünün başına gelen sonuçla sınırlı düşünmemek gerekir.
Su döngüsündeki değişiklikler canlıları nasıl etkiler?
Bitki örtüsü, suyun yeryüzündeki hareketinde rol oynar. Bitkiler topraktaki suyun bir bölümünü kökleriyle alır ve yapraklarından atmosfere verir. Ağaçların yoğun olduğu bir alanın kesilmesi, buharlaşma-terleme miktarını ve yağmur suyunun toprağa ulaşma biçimini değiştirebilir. Bitki örtüsü azaldığında bazı yamaçlarda yüzey akışı ve toprağın taşınması artabilir; bu sonuç her yerde aynı ölçüde görülmez, çünkü eğim ve toprak özellikleri de önemlidir.
Yağışın azalması veya uzun süre düzensizleşmesi, toprağın kurumasına ve tatlı su kaynaklarının azalmasına yol açabilir. Bitkiler su bulmakta zorlanırsa besin zincirinde onlara bağlı canlılar da etkilenebilir. Yağışın kısa sürede çok yoğun düşmesi ise su baskını ve erozyon riskini artırabilir. Yani sorun yalnızca “az su” değildir: Suyun ne zaman, ne kadar ve hangi koşullarda geldiği de ekosistem açısından önem taşır.
Neden-sonuç ilişkisini bir örnekle kuralım
Bir orman alanının daraldığını düşünelim. Ağaç sayısı azalınca atmosferden fotosentezle alınan karbon miktarı düşebilir. Aynı zamanda yapraklardan atmosfere verilen su buharı azalabilir ve yağışın toprağa sızma, yüzeyden akma dengesi değişebilir. Toprak daha kolay taşınırsa bitkilerin büyümesi zorlaşabilir; bitkiler azaldığında da besin ve barınak bulan hayvanların yaşam alanı daralabilir. Bu zincirdeki her sonuç kaçınılmaz değildir, fakat bağlantılar ekosistemi bir bütün olarak incelememiz gerektiğini gösterir.
Bu örnek, madde döngüleri konusunu yalnızca bir şema ezberleyerek öğrenmenin neden yetersiz olduğunu da gösterir: Bir yerdeki değişiklik, başka bir süreç üzerinden farklı canlıları etkileyebilir. Neden-sonuç kurarken önce değişen süreci belirle, ardından bunun madde akışını nasıl etkilediğini ve hangi canlı ya da çevre koşullarına yansıyabileceğini sor.
Öğrenirken karıştırılmaması gerekenler
- Döngü, maddenin durmadan aynı biçimde dolaşması demek değildir. Karbon ve su farklı biçimlere dönüşerek farklı depolar arasında hareket eder.
- Bir değişikliğin her yerde aynı sonucu olmaz. İklim, toprak, bitki örtüsü ve yer şekilleri etkileri değiştirebilir.
- Canlılar ve çevre koşulları birbirine bağlıdır. Bir döngüdeki değişim besin, su, barınak veya yaşam alanı üzerinden etkisini gösterebilir.
Mini test
- Bitkiler fotosentez sırasında atmosferdeki karbondioksitin bir bölümünü kullanır. Orman alanı azaldığında karbon döngüsünde hangi değişiklik beklenebilir?
A) Atmosferden fotosentezle alınan karbon azalabilir.
B) Karbon atmosferden tamamen yok olur.
C) Karbon döngüsü durur. - Bitki örtüsünün azalması bazı yamaçlarda yüzey akışını artırabilir. Bunun olası bir sonucu hangisidir?
A) Toprağın taşınma riskinin artması
B) Yağışın her zaman artması
C) Suyun döngüden çıkması - “Yağışın düzensizleşmesi bütün bölgelerde aynı etkiyi oluşturur.” yargısı doğru mudur? Neden?
Cevap anahtarı
- A. Daha az ağaç, fotosentezle atmosferden karbon alan bitki miktarını azaltabilir. Bu, karbon döngüsündeki akışı etkiler; döngüyü durdurmaz.
- A. Bitki örtüsünün azalması toprağı koruyan örtüyü zayıflatabilir. Eğim ve toprak özellikleri de sonucun büyüklüğünü etkiler.
- Hayır. Etki; bölgenin iklimine, toprak yapısına, bitki örtüsüne ve yağışın miktarıyla zamanlamasına göre değişebilir.
Yorumlar kapalı.