Öğrencilerin, sınavlara hazırlananların ve öğretmenlerin yeni eğitim adresi bulportal.com yayında! Detay
  1. Ana Sayfa
  2. Dersler
  3. Fen Bilimleri
  4. 6. Sınıf Fen Bilimleri: Gölge Boyu Gün İçinde Neden Değişir?

6. Sınıf Fen Bilimleri: Gölge Boyu Gün İçinde Neden Değişir?

Bir çubuğun gölgesini günün farklı saatlerinde gözlemleyerek ışığın geliş yönü ile gölge uzunluğu arasındaki ilişkiyi keşfedin. Etkinlik ve mini testle öğrendiklerinizi pekiştirin.

Gölge boyu değişimi için güneş ışığında gölgesi ölçülen dik bir çubuk

Gölge boyu değişimi, Güneş’in gökyüzündeki görünür konumu gün boyunca değiştikçe ışığın yere ve cisme geliş yönünün değişmesiyle ortaya çıkar. Dikey bir çubuğun gölgesi sabah ve akşam saatlerinde genellikle uzun, Güneş’in gökyüzünde en yüksekte göründüğü öğle vakti civarında ise daha kısa olur.

Gölge boyu değişimi nasıl açıklanır?

Işık doğrusal yayılır. Işığın önüne opak, yani ışığı geçirmeyen bir cisim geldiğinde cismin arkasında ışığın ulaşamadığı bir bölge oluşur; bu bölgeye gölge denir. Gölgenin uzunluğu, ışığın geliş yönüne ve cismin konumuna bağlıdır. Çubuğun boyu ve bulunduğu yer aynı kalırken ışığın geliş açısı değişirse gölge de değişir. Daha geniş bir karşılaştırma için Fen Bilimleri kategorisindeki ilgili yazılar yazısına göz atabilirsiniz.

Gün içinde Güneş’in gökyüzündeki görünür konumu değişir. Sabah ve akşam ışık yere daha eğik ulaşır; bu durumda dik duran bir cismin gölgesi uzar. Güneş gökyüzünde yükseldikçe ışık daha dik gelir ve gölge kısalır. Gölge, ışık kaynağının bulunduğu yönün ters tarafında oluşur. Bu yüzden Güneş’in gökyüzündeki yönü değiştikçe gölgenin yönü de değişebilir.

Buradaki değişim, Güneş’in Dünya’nın çevresinde dolaşmasından kaynaklanmaz. Dünya kendi ekseni çevresinde döndüğü için Güneş bize gün boyunca gökyüzünde yer değiştiriyormuş gibi görünür. Bu görünür hareket, gölgenin yönünü ve uzunluğunu etkiler.

Bir çubukla gölge gözlemi

Gölge boyu değişimi fikrini anlamanın iyi bir yolu, aynı çubuğu günün farklı saatlerinde gözlemlemektir. Bu etkinliği açık ve düz bir zeminde, gölgenin belirgin olduğu güneşli bir günde yapabilirsin.

  1. Düz zemine dik duracak şekilde bir çubuk yerleştir. Çubuğun kaymadığından ve gözlem boyunca aynı yerde kaldığından emin ol.
  2. Sabah, öğleye yakın ve öğleden sonra aynı çubuğun gölgesinin ucunu zeminde işaretle.
  3. Her gözlemde çubuğun gölgesinin uzunluğunu ölç ve saati not et.
  4. Ölçümleri karşılaştır. Gölgenin hangi saatlerde uzayıp kısaldığını ve yönünün değişip değişmediğini açıklamaya çalış.

Adil bir karşılaştırma için çubuğun boyunu, duruşunu ve yerini değiştirme; her ölçümü aynı yöntemle yap. Bulutlar gölgeyi belirsizleştirirse o ölçümü güvenilir biçimde karşılaştıramazsın. Gözlem sırasında Güneş’e doğrudan bakma. Ölçümü yalnızca çubuğun ve zemindeki gölgenin üzerinden yap.

Gözlemden nasıl çıkarım yapılır?

Ölçümlerin, gölge boyu değişimi ile ışığın geliş yönü arasındaki bağı görmene yardım eder. Örneğin sabah gölgesinin öğleye yakın gölgeden uzun olduğunu gözlersen, sabah ışığının daha eğik geldiği çıkarımını yapabilirsin. Ancak tek bir ölçümden “her yerde ve her tarihte gölge tam saat 12.00’de en kısadır” sonucu çıkarma. Güneş’in en yüksekte olduğu zaman, bulunduğun yere ve tarihe göre saat 12.00’den farklı olabilir; saat dilimi de bu farkı etkiler.

Çubuğun boyu da önemlidir: Aynı koşullarda daha uzun bir çubuğun gölgesi de genellikle daha uzun olur. Bu nedenle farklı boylardaki iki çubuğun ölçümlerini karşılaştırırken, yalnızca saat değişiminin etkisini inceleyemezsin. Gözlem sorusu neyi araştırıyorsa diğer koşulları sabit tutmalısın.

Sık karıştırılan noktalar

  • Gölgenin yönü ve boyu aynı şey değildir. Gölge hem yön değiştirebilir hem uzayıp kısalabilir.
  • Gölgeyi cisim oluşturur. Işık kaynağının önünü kapatan cisim yoksa aynı şekilde belirgin bir gölge oluşmaz.
  • Güneş öğle vakti her zaman tam tepededir denemez. Güneş’in yüksekliği mevsime ve konuma göre değişir; gözlem, bulunduğun yerdeki koşullara bağlıdır.
  • Bulutlu havada gölge tamamen yok olmak zorunda değildir. Işık bulutlardan saçıldığı için gölge daha silik ve sınırları daha belirsiz görünebilir.

Mini test

  1. Dikey bir çubuğun gölgesinin sabah uzun, öğleye yakın daha kısa görünmesinin en uygun açıklaması hangisidir?
    • A) Çubuğun boyunun gün içinde değişmesi
    • B) Işığın geliş yönünün ve açısının gün içinde değişmesi
    • C) Zeminin gün içinde ışık üretmesi
    • D) Gölgenin cisimden bağımsız hareket etmesi
  2. Gün içindeki değişimi adil biçimde incelemek isteyen bir öğrenci aşağıdakilerden hangisini sabit tutmalıdır?
    • A) Gözlem saati
    • B) Çubuğun yeri ve duruşu
    • C) Gölgenin uzunluğu
    • D) Güneş’in gökyüzündeki konumu
  3. Çubuğun gölgesi doğuya düşüyorsa ışık kaynağı genel olarak hangi yöndedir?
    • A) Doğuda
    • B) Batıda
    • C) Kuzeyde
    • D) Gölgeyle aynı yönde
  4. Bir öğrenci yalnızca saat 12.00’de ölçüm yapıp “Gölge günün en kısa hâlindedir” diyor. Bu çıkarım neden yeterince güvenilir değildir?
    • A) Gölge boyu ölçülemez.
    • B) Çubukların gölgesi oluşmaz.
    • C) Güneş’in en yüksek göründüğü zaman konum ve tarihe göre saat 12.00’den farklı olabilir.
    • D) Gölgenin yönü her gün aynıdır.

Cevap anahtarı

  • 1. B: Işığın geliş açısı değiştiğinde, aynı çubuğun gölge uzunluğu da değişebilir.
  • 2. B: Çubuğun yeri ve duruşu sabit kalırsa gözlemler arasındaki farkı saatle ilişkilendirmek kolaylaşır.
  • 3. B: Gölge, ışığın geldiği yönün ters tarafında oluşur.
  • 4. C: Saat 12.00, her konumda ve tarihte Güneş’in en yüksekte göründüğü an olmayabilir; farklı saatlerde ölçüm yapmak karşılaştırmayı güçlendirir.
6. Sınıf Fen Bilimleri: Gölge Boyu Gün İçinde Neden Değişir?
0

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter

Giriş Yap

BulPortal ayrıcalıklarından yararlanmak için hemen giriş yapın veya hesap oluşturun, üstelik tamamen ücretsiz!