Öğrencilerin, sınavlara hazırlananların ve öğretmenlerin yeni eğitim adresi bulportal.com yayında! Detay
  1. Ana Sayfa
  2. 12. Sınıf
  3. 12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: Şiirde Ölçü ve Uyak Nasıl Birlikte İncelenir?

12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: Şiirde Ölçü ve Uyak Nasıl Birlikte İncelenir?

Şiirde önce hece ölçüsünü, sonra redif ve uyağı bulmayı kısa örnekler ve mini testle adım adım öğrenin.

Şiirde ölçü uyak çalışırken şiir dizelerini inceleyen lise öğrencisi

Şiirde ölçü uyak incelemesinde önce dizelerin hece sayısını karşılaştırın; ardından dize sonlarında redifi ayırıp kalan ses benzerliğini uyak olarak değerlendirin. Bu sıra, aynı seslerin hem redif hem uyak sayılması gibi yaygın karışıklıkları önler.

Şiirde ölçü uyak incelemesine hece sayarak başlayın

Ölçü, şiirde dizelerin belirli bir düzene göre kurulmasıdır. Hece ölçüsünde her dizedeki hece sayısı sayılır. Bir sözcüğün hece sayısını bulmak için söylenişindeki ünlü sesleri izleyebilirsiniz: Türkçede her hecede bir ünlü bulunur. Sözcükleri yazıdaki harflerine göre değil, hecelerine göre sayın. İlgili ayrıntılar için 12. Sınıf kategorisindeki ilgili yazılar içeriği de değerlendirilebilir.

Örneği birlikte inceleyelim:

  • Yo-lum dü-şer dağ-la-ra: 2 + 2 + 3 = 7 hece
  • Se-sim gi-der bağ-la-ra: 2 + 2 + 3 = 7 hece

İki dize de yedi hecelidir. Bu örnekte hece ölçüsü düzeni vardır. Bir şiirde ölçüyü belirlemek için yalnızca ilk dizeyi saymak yetmez; dizelerin tamamını kontrol edin. Bir dizede hece sayısı farklı görünüyorsa önce sözcüğü yanlış bölüp bölmediğinizi, sonra da şiirde ölçü düzeninin gerçekten sürüp sürmediğini inceleyin.

Hece ölçüsü ile uyak farklı özellikleri anlatır. Ölçü, dizelerin hece sayısıyla; uyak ise dize sonlarındaki ses benzerliğiyle ilgilidir. Bir şiirde ikisi birlikte bulunabilir, ancak birini bulmak ötekini otomatik olarak göstermez.

Redif ile uyağı dize sonundan başlayarak ayırın

Redif, dize sonlarında aynı görev ve anlamla tekrarlanan ek ya da sözcüktür. Uyak ise redif çıkarıldıktan sonra geriye kalan ses benzerliğidir. Bu yüzden dize sonunu baştan sona tek parça gibi değerlendirmek yerine ortak bölümün görevine bakın.

“dağlara” ve “bağlara” sözcüklerini düşünelim. İkisi de “dağ-lar-a” ve “bağ-lar-a” biçiminde çözümlenir. “-lar” çoğul, “-a” yönelme ekidir; iki dizede de aynı görevle kullanıldıkları için “-lara” rediftir. Redifi çıkardığımızda “dağ” ve “bağ” kalır. Bu sözcüklerin sonundaki “ağ” sesleri iki ses benzerliği oluşturur; bu örnekte uyak tam uyaktır.

Şiirde ölçü uyak çözümlemesi yaparken redif kararını yalnızca harflerin aynı görünmesine dayandırmayın. Eklerin dil bilgisi görevini ve sözcüklerin anlamını da kontrol edin. Aynı görünen bir ek farklı görevdeyse doğrudan redif kabul etmek doğru olmayabilir.

Redif yoksa kalan sesleri karşılaştırın

Her dize sonunda redif bulunmaz. Böyle bir durumda dize sonlarındaki sözcükleri karşılaştırıp ortak sesleri belirleyin. Örneğin “köz” ve “göz” sözcüklerinde ortak bölüm “öz”dür. İki ses benzerliği bulunduğu için bu, tam uyak örneğidir. Burada aynı görevle tekrarlanan bir ek ya da sözcük olmadığı için redif ayırmaya gerek yoktur.

Uyak türü genellikle rediften sonra kalan ortak ses sayısına göre adlandırılır:

  • Yarım uyak: Bir ses benzerliği vardır. Örneğin iki sözcüğün sonunda yalnızca aynı ünsüz bulunabilir.
  • Tam uyak: İki ses benzerliği vardır; “köz” ve “göz” örneğindeki “öz” gibi.
  • Zengin uyak: Üç ya da daha fazla ses benzerliği vardır.

Bu sınıflandırmayı yaparken sesleri sondan başlayarak karşılaştırın ve redifi önce ayırın. Uyak türünü yazarken ölçüyü değil, kalan ses benzerliğini esas alın.

Çözümleme sırasını karıştırmayın

  1. Dizeleri tek tek hecelerine ayırıp hece sayılarını bulun.
  2. Dizelerin hece sayıları arasında düzen olup olmadığını kontrol edin.
  3. Dize sonlarındaki sözcükleri karşılaştırın.
  4. Aynı görev ve anlamla tekrar eden ek ya da sözcük varsa redif olarak ayırın.
  5. Rediften önce kalan ortak sesleri belirleyip uyak türünü adlandırın.

Bu sıra, şiirde ölçü uyak incelemesini düzenli hâle getirir. Özellikle redif ile uyağı birbirine karıştırdığınızda, ses benzerliği var mı diye karar vermeden önce eklerin görevini yeniden kontrol edin.

Kendinizi deneyin

Aşağıdaki kısa örnekleri önce kendiniz çözün; sonra cevapları kontrol edin.

  1. “Bir kuş uçar göklere / Ses karışır yollara” dizelerinde her dize kaç hecelidir?
  2. “Dağlara” ve “bağlara” sözcüklerinde hangi bölüm rediftir?
  3. Redif çıkarıldıktan sonra iki ortak ses kalıyorsa uyak türü nedir?

Cevaplar: 1. “Bir kuş u-çar gök-le-re” toplam 7; “Ses ka-rı-şır yol-la-ra” toplam 8 hecedir. Bu nedenle dizeler eşit heceli değildir. 2. Aynı görevdeki “-lara” bölümü rediftir. 3. İki ses benzerliği tam uyaktır.

Kontrol notu: Bir örnekte hece sayısı eşit çıkmıyorsa bunu zorla belirli bir ölçüye uydurmayın. Şiirin tamamını ve sözcüklerin doğru hecelenişini yeniden inceleyin. Ölçü, redif ve uyak birbirinden ayrı bulgulardır; çözümlemede her birini kendi ölçütüyle belirlemek gerekir.

12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı: Şiirde Ölçü ve Uyak Nasıl Birlikte İncelenir?
0

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter

Giriş Yap

BulPortal ayrıcalıklarından yararlanmak için hemen giriş yapın veya hesap oluşturun, üstelik tamamen ücretsiz!