Öğrencilerin, sınavlara hazırlananların ve öğretmenlerin yeni eğitim adresi bulportal.com yayında! Detay
  1. Ana Sayfa
  2. Dersler
  3. T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük
  4. 12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi: Lozan’da Boğazlar ve Kapitülasyonlar Konusunda Hangi Kararlar Alındı?

12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi: Lozan’da Boğazlar ve Kapitülasyonlar Konusunda Hangi Kararlar Alındı?

Lozan’da Boğazlar için kabul edilen geçiş ve güvenlik düzenini, kapitülasyonların kaldırılmasını ve bu kararların Türkiye’nin egemenliği açısından ne ifade ettiğini öğrenin.

Lozan Boğazlar kapitülasyonlar konusunu anlatan İstanbul Boğazı ve dönem gemisi

Lozan Antlaşması’nda Boğazlar için geçişi düzenleyen, fakat Türkiye’nin askerî denetimini sınırlayan hükümler kabul edildi; kapitülasyonlar ise kaldırıldı. Bu iki karar aynı antlaşmada yer alsa da egemenlik bakımından farklı sonuçlar doğurdu: Boğazlar üzerindeki Türk yetkisi kısıtlanırken kapitülasyonların sona ermesi hukuki ve ekonomik bağımsızlığı güçlendirdi.

Lozan’da Boğazlar için nasıl bir düzen kuruldu?

Lozan Antlaşması 24 Temmuz 1923’te imzalandı. Boğazlarla ilgili hükümler, aynı tarihte imzalanan Boğazlar Sözleşmesi’nde ayrıntılandırıldı. Amaç, Boğazlardan geçişi belirli kurallara bağlamak ve uluslararası güvenliği gözetmekti. Düzenleme, Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki egemenliğini tamamen ortadan kaldırmadı; ancak güvenlik ve askerî denetim alanında önemli sınırlamalar getirdi. Konunun bağlantılı bir yönünü T.C. İnkılap Tarihi ve Atatürkçülük kategorisindeki ilgili yazılar yazısında bulabilirsiniz.

Barış zamanında ticaret gemilerinin geçişi serbest bırakıldı. Savaş gemilerinin geçişi ise tonaj, sayı ve bildirim gibi kurallara bağlandı. Savaş durumunda uygulanacak esaslar da sözleşmede yer aldı. Bu nedenle “Boğazlar herkese her koşulda sınırsız biçimde açıktı” demek doğru değildir: Geçiş serbestisi, sözleşmenin belirlediği kurallar çerçevesindeydi.

Boğazlar çevresinde askerî bakımdan silahsızlandırılmış alanlar oluşturulması, Türkiye’nin bölgeyi kendi güvenlik ihtiyacına göre tahkim etmesini engelliyordu. Ayrıca geçiş hükümlerinin uygulanmasını izlemek üzere Türkiye’nin de temsil edildiği uluslararası bir komisyon kuruldu. Komisyonun varlığı ve silahsızlandırma şartı, Türkiye’nin Boğazlar üzerindeki karar yetkisini sınırlayan başlıca unsurlardı.

Boğazlar kararları egemenlik açısından ne anlama geliyordu?

Egemenlik, bir devletin ülkesi ve halkı üzerinde bağımsız karar alabilmesidir. Boğazlar düzenlemesi Türkiye’ye bölgede belirli haklar tanısa da savunma ve geçiş yönetiminde uluslararası kuralları öne çıkarıyordu. Türkiye, kendi toprağındaki önemli bir geçiş alanını istediği gibi askerîleştiremiyor ve geçişleri tek başına yönetemiyordu. Bu yüzden Lozan’daki Boğazlar hükümleri, bağımsızlık yönünde atılmış bir adımın yanında, dönemin güvenlik dengelerinden kaynaklanan bir kısıtlama da içeriyordu.

Bu düzenleme kalıcı olmadı. 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi, Lozan’daki Boğazlar rejiminin yerini aldı. Türkiye Boğazları yeniden silahlandırma ve geçişleri daha geniş ölçüde denetleme imkânı kazandı. Bu sonraki gelişme, Lozan’da kabul edilen hükümlerin hangi alanlarda egemenlik sınırı oluşturduğunu anlamaya yardımcı olur; ancak Montrö’nün kararları Lozan Antlaşması’nın maddeleriyle karıştırılmamalıdır.

Kapitülasyonlar Lozan’da nasıl kaldırıldı?

Kapitülasyonlar, Osmanlı Devleti’nde yabancı devletlerin vatandaşlarına tanınan ve zamanla hukuk, vergi ve ticaret alanlarında ayrıcalıklara dönüşen imtiyazlardı. Bu ayrıcalıklar, yabancıların Osmanlı ülkesinde her konuda yerel kurallara ve yargı düzenine aynı biçimde tabi olmamasına yol açıyordu. Böylece devletin kendi ülkesindeki hukuk düzenini eşit biçimde uygulaması zorlaşıyordu.

Lozan Antlaşması’nın 28. maddesiyle taraflar kapitülasyonların kaldırılmasını kabul etti. Yabancılara kapitülasyonlara dayanan ayrıcalıklı bir hukuk düzeni tanınması sona erdi. Bu karar, Türkiye’nin kendi kanunlarını uygulama ve yargı düzenini bağımsız biçimde kurma hedefiyle doğrudan ilişkiliydi. Kapitülasyonların kaldırılması, yalnızca bir ticaret meselesi değil, siyasi ve hukuki egemenlik meselesiydi.

Burada önemli ayrım şudur: Boğazlar konusunda uluslararası gözetim ve askerî sınırlamalar kabul edilirken kapitülasyonlar kaldırılarak yabancılara tanınmış ayrıcalıkların sona ermesi sağlandı. Dolayısıyla iki başlığın sonucu aynı değildi. Lozan, bazı konularda Türkiye’nin hareket alanını sınırlarken bazı konularda bağımsızlığını güçlendirdi.

İki kararı karşılaştırarak hatırlayalım

  • Boğazlar: Geçiş kuralları uluslararası bir sözleşmeyle belirlendi; askerî denetim ve tahkim konusunda Türkiye’ye sınırlamalar getirildi.
  • Kapitülasyonlar: Yabancılara tanınan ayrıcalıklı rejim kaldırıldı; Türkiye’nin hukuk düzenini bağımsız biçimde uygulaması güçlendi.
  • Ortak nokta: Her iki başlık da Türkiye’nin egemenlik anlayışıyla ilgiliydi; fakat biri kısıtlama, diğeri bağımsızlığı destekleyen sonuç doğurdu.

Örneklerle öğrenelim

Bir öğrenci, “Lozan’da Boğazlar tamamen Türkiye’nin denetimine bırakıldı” derse, askerî sınırlamaları ve uluslararası komisyonu gözden kaçırmış olur. Daha doğru bir ifade, “Türkiye Boğazlar üzerinde egemenlik hakkına sahipti; ancak geçiş ve savunma düzeni uluslararası hükümlerle sınırlandırılmıştı” şeklindedir.

“Kapitülasyonlar kaldırıldı” ifadesini ise Boğazlar düzenlemesiyle karıştırmamak gerekir. Kapitülasyonların kaldırılması, yabancılara ayrıcalık sağlayan bu rejimin sona ermesi anlamına gelir. Montrö’yle Boğazlar rejiminin değiştirilmesi de 1923’te kapitülasyonların kaldırılmasından ayrı bir gelişmedir.

Kısa değerlendirme testi

  1. Lozan’daki Boğazlar düzenlemesinin Türkiye’nin egemenliğini sınırlayan iki yönünü yazın.
  2. Kapitülasyonların kaldırılması Türkiye’nin hangi alandaki bağımsızlığını güçlendirdi?
  3. “Lozan’da Boğazlar üzerindeki bütün sınırlamalar kaldırıldı.” yargısı doğru mudur? Kısaca açıklayın.

Cevap anahtarı

  1. Askerî bakımdan silahsızlandırılmış alanlar oluşturulması ve geçiş düzeninin uluslararası kurallara, komisyon gözetimine bağlanması.
  2. Hukuk ve yargı alanındaki bağımsızlığını; yabancılara tanınan kapitülasyon ayrıcalıkları sona erdi.
  3. Hayır. Lozan’da Boğazların geçiş ve güvenlik düzenine ilişkin sınırlamalar kabul edildi. Rejim 1936’da Montrö Sözleşmesi’yle değiştirildi.
12. Sınıf T.C. İnkılap Tarihi: Lozan’da Boğazlar ve Kapitülasyonlar Konusunda Hangi Kararlar Alındı?
0

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

0/30 karakter

Giriş Yap

BulPortal ayrıcalıklarından yararlanmak için hemen giriş yapın veya hesap oluşturun, üstelik tamamen ücretsiz!