Dış kuvvetler coğrafya konusunun temel yanıtı şudur: Akarsular, rüzgârlar, buzullar ve dalgalar kayaçları aşındırır, parçaları taşır ve uygun yerlerde biriktirir. Hangi şekillerin ortaya çıkacağını iklim, kayaçların özellikleri ve etken gücün hareketi belirler. Bu yüzden benzer süreçler, farklı çevrelerde birbirinden ayrı yer şekilleri oluşturabilir.
Dış kuvvetler coğrafya konusunun temel süreçleri
Dış kuvvetler, enerjisini çoğunlukla Güneş’ten ve yer çekiminden alan; yeryüzünü dışarıdan değiştiren etkenlerdir. Bir akarsuyun eğim boyunca akması, rüzgârın gevşek parçacıkları sürüklemesi ve dalgaların kıyıya çarpması bu etkilere örnektir. Süreçleri anlamak için üç temel kavramı ayırmak gerekir: Konunun bağlantılı bir yönünü Coğrafya kategorisindeki ilgili yazılar yazısında bulabilirsiniz.
- Aşındırma: Kayaçların parçalanması ya da yüzeyden koparılmasıdır. Akış hâlindeki suyun zemini oyması buna örnektir.
- Taşıma: Kopmuş malzemenin su, rüzgâr, buz veya yer çekimi etkisiyle başka bir yere götürülmesidir.
- Biriktirme: Taşıyıcı gücün hızı veya enerjisi azaldığında malzemenin çökelip yığılmasıdır.
Bir yerde aşındırma, taşıma ve biriktirme aynı anda görülebilir; fakat farklı kesimlerde biri daha belirgin olabilir. Örneğin eğimli bir akarsu yatağında oyulma öne çıkarken akarsuyun denize yaklaştığı düz ve geniş alanda taşıdığı malzemeyi biriktirmesi kolaylaşır. Dış kuvvetler coğrafya incelemelerinde şeklin adına bakmak kadar, hangi sürecin o şekli oluşturduğunu düşünmek de önemlidir.
Akarsular: yatağı oyar, malzeme taşır ve biriktirir
Akarsuyun aşındırma gücü; su miktarı, akış hızı, eğim ve yatağın kayaç özellikleriyle ilişkilidir. Eğimli arazide hızlı akan su, yatağını derine doğru aşındırabilir. Bu süreç zamanla dar ve derin vadilerin gelişmesine katkı sağlar. Akarsu, yatağındaki kum ve çakılları sürükleyerek aşındırmaya da yardımcı olur.
Eğim azaldığında veya akarsu geniş bir düzlüğe ulaştığında taşıma gücü düşebilir. Akarsuyun taşıdığı malzemenin bir bölümünü bırakmasıyla birikinti alanları ve akarsu ağızlarında deltalar gelişebilir. Delta oluşumu için yalnızca malzeme taşınması yeterli değildir: Akarsuyun malzeme getirmesi, kıyının birikmeye elverişli olması ve dalga ya da akıntıların bu malzemeyi kısa sürede dağıtmaması gerekir. Bu nedenle her akarsu ağzında delta görülmez.
Rüzgârlar: kurak ve bitki örtüsü seyrek alanlarda etkili
Rüzgâr, özellikle gevşek malzemenin bol, bitki örtüsünün seyrek olduğu kurak bölgelerde aşındırma ve taşıma yapabilir. Taşınan kum taneleri kaya yüzeylerine çarparak onları aşındırır; rüzgârın taşıdığı ince tozlar ise uzak alanlara kadar ulaşabilir. Rüzgârın hızının azalması veya bir engelle karşılaşması, taşıdığı kumları biriktirmesine yol açabilir. Kumullar bu birikmenin bilinen örneklerindendir.
Rüzgârın oluşturduğu şekilleri değerlendirirken kuraklık tek başına yeterli bir açıklama değildir. Gevşek malzemenin bulunması ve onu tutacak bitki örtüsünün azlığı da önem taşır. Dış kuvvetler coğrafya örneklerinde rüzgârı öne çıkaran özellik, malzemeyi hareket ettirmesidir; ancak güçlü akarsu akışının ya da buzulların etkili olduğu sahalarda şekillenmenin başlıca nedeni rüzgâr olmayabilir.
Buzullar ve dalgalar farklı ortamlarda şekil oluşturur
Buzullar, biriken karın uzun süre sıkışıp buza dönüşmesi ve buz kütlesinin hareket etmesiyle çevresini değiştirir. Hareket eden buzul, zemini aşındırabilir ve kaya parçalarını beraberinde taşıyabilir. Buzulun gerilemesi veya erimesiyle taşıdığı malzemeler birikebilir. Buzulların etkisi, yıl boyunca düşük sıcaklıkların kar ve buzun kalıcılığını desteklediği yüksek dağlarda ve kutup çevresinde belirginleşir. Bir vadinin biçimi tek başına buzul etkisini kanıtlamaz; şekli oluşturan süreç, iklim ve arazi koşulları birlikte değerlendirilmelidir.
Dalgalar kıyılara çarparak kayaçları aşındırır; kıyı boyunca hareket eden su, parçaları başka bölgelere taşıyabilir. Dalga enerjisinin azaldığı yerlerde kum ve çakıl gibi malzemeler birikerek plajlar oluşabilir. Kıyının kayaç yapısı, kıyı çizgisinin biçimi ve dalga etkisi hangi şeklin gelişeceğini değiştirir. Bu nedenle dalgaların etkisi deniz kıyılarında, buzulların etkisi ise soğuk ve yüksek alanlarda aranmalıdır.
İklim ve kayaç koşulları şekilleri nasıl değiştirir?
İklim; suyun, rüzgârın ve buzun bulunabilirliğini ve hareketini etkiler. Yağışlı alanlarda akarsu etkinliği, uzun süre soğuk kalan yerlerde buzul süreçleri, kurak ve bitki örtüsü seyrek sahalarda ise rüzgârın taşıma etkisi daha belirgin olabilir. Bu bir kesinlik kuralı değil, hangi etkenin öne çıkabileceğini anlamaya yarayan genel bir ilişkidir.
Kayaçların sertliği ve çatlaklı yapısı da önemlidir. Kolay parçalanan bir kayaç, aynı koşullardaki daha dayanıklı bir kayaçtan daha hızlı aşınabilir. Çatlaklar suyun ve buzun kayaç içine sızmasını kolaylaştırabilir. Dolayısıyla dış kuvvetler coğrafya sorularında yalnızca “Burada iklim nasıldır?” diye değil, “Malzeme hangi özellikte ve hangi etken onu hareket ettiriyor?” diye de düşünmek gerekir.
Benzer yer şekillerini ayırt etmek için üç soru
- Hangi etken çalışıyor? Akarsu, rüzgâr, buzul ya da dalga mı?
- Hangi süreç baskın? Aşındırma mı, taşıma mı, biriktirme mi?
- Ortam bu süreci destekliyor mu? İklim, eğim, kayaç yapısı ve malzeme miktarı uygun mu?
Örneğin deniz kıyısındaki kum yığılması, dalgaların taşıdığı malzemeyi biriktirmesiyle açıklanabilir. Kurak bir sahadaki kumul ise rüzgârın taşıdığı kumları bırakmasıyla oluşur. İki yerde de kum birikmesi görülse de taşıyıcı etken ve ortam farklıdır. Bir şekli yalnızca görünüşüne göre tanımlamak yerine oluşum sürecini bulmak, benzer örnekleri karıştırmayı önler. Dış kuvvetler coğrafya çalışırken bu üç soruyu sırayla uygulamak, neden-sonuç ilişkisini kurmayı kolaylaştırır.
Kısa değerlendirme
- Bir akarsuyun eğimi azaldığında taşıdığı malzemeyi bırakma olasılığı neden artabilir?
- Kurak bir alanda rüzgârın etkili olmasını sağlayan iki çevre koşulu yazın.
- Aynı tür yer şeklinin her bölgede aynı dış kuvvetle oluştuğu söylenebilir mi? Bir gerekçe verin.
Yanıtlar
- Eğim azalınca akış hızı ve taşıma gücü düşebilir; akarsu malzemenin bir bölümünü biriktirir.
- Gevşek malzemenin bulunması ve bitki örtüsünün seyrek olması rüzgârın taşıma etkisini artırabilir.
- Hayır. Benzer görünümlü birikimler farklı taşıyıcı etkenlerle oluşabilir; oluşum ortamı ve süreç birlikte incelenmelidir.
