Deneme ve makale, bir düşünce çevresinde gelişen öğretici metinlerdir; metni ayırırken konuya değil, yazarın düşünceyi sunuş amacına ve görüşünü nasıl temellendirdiğine bakın. Denemede kişisel yorum ve serbest düşünce öne çıkar; makalede ise görüş, daha düzenli ve gerekçeli biçimde açıklanır. Yine de tek bir sözcük ya da kanıt örneği türü belirlemeye yetmez: metnin bütününe bakmak gerekir.
Deneme ve makale arasındaki temel farklar
Deneme yazarı bir konuyu kendi bakış açısından ele alır. Okurla düşünce alışverişi kurmayı, bir konu üzerinde düşündürmeyi amaçlar. Kişisel gözlemler, çağrışımlar ve öznel değerlendirmeler metinde belirgin olabilir. Denemenin dili çoğu zaman akıcı ve konuşmaya yakındır; ancak bu, gelişigüzel yazıldığı anlamına gelmez. Düşünceler arasında tutarlı bir bağ bulunmalıdır. Konunun bağlantılı bir yönünü Türk Dili ve Edebiyatı kategorisindeki ilgili yazılar yazısında bulabilirsiniz.
Makale yazarı ise bir düşünceyi açıklamaya, savunmaya veya tartışmaya yönelir. Görüşünü nedenlerle, örneklerle, verilerle ya da güvenilir bilgilere dayalı açıklamalarla desteklemeye çalışır. Makalenin anlatımı genellikle daha planlıdır; kavramlar açık biçimde tanımlanır ve düşünceler belirli bir sıra içinde geliştirilir. Makalede kişisel görüş bulunabilir, fakat bu görüşün yalnızca kişisel beğeni olarak bırakılmaması beklenir.
- Amaç: Deneme, okuru bir konu üzerinde düşündürür; makale, bir görüşü açıklamaya veya temellendirmeye ağırlık verir.
- Yazarın tutumu: Denemede kişisel bakış daha görünürdür. Makalede yazarın tutumu bulunsa da gerekçeler ve konuya ilişkin bilgiler öne çıkar.
- Kanıtlama: Deneme, düşünceyi kişisel gözlem ve yorumlarla geliştirebilir. Makalede savı destekleyen kanıt ve açıklamaların işlevi daha belirgindir.
- Anlatım düzeni: Deneme daha serbest bir düşünce akışı izleyebilir; makale çoğunlukla tanıtma, açıklama ve gerekçelendirme gibi daha belirgin aşamalarla ilerler.
Bu özellikler kesin sınırlar değil, metni sınıflandırırken kullanılan güçlü ipuçlarıdır. Örneğin deneme yazarı da araştırma sonuçlarından söz edebilir; makale yazarı da kişisel bir üslupla yazabilir. Türü tek başına “ben” zamirinin kullanılması ya da metinde bir bilgi bulunması belirlemez.
Metni ayırt etmek için üç soru sorun
- Yazar ne yapmak istiyor? Okuru bir düşünce üzerinde gezdirmek mi, yoksa belirli bir görüşü açıklayıp gerekçelendirmek mi?
- Görüş nasıl geliştiriliyor? Kişisel çağrışım ve yorumlar mı baskın, yoksa açıklama, örnek ve kanıtlar mı görüşü taşıyor?
- Parçanın bütünü nasıl bir izlenim veriyor? Düşünce serbestçe ilerliyor ve yazarın kişisel sesi duyuluyorsa denemeye; düzenli bir sav ve onu destekleyen gerekçeler belirginse makaleye yaklaşır.
Bu soruları sırayla yanıtlayın; tek bir işarete dayanarak karar vermeyin. Özellikle kısa parçalarda, yazarın amacı ve düşüncelerin nasıl geliştirildiği birlikte değerlendirilmelidir.
Kısa metin örnekleriyle farkı görelim
Örnek 1: “Bir şehrin sokaklarında yürümek, bazen eski bir anıyı yeniden bulmak gibidir. İnsan aynı köşeden geçer ama her seferinde başka bir ayrıntıyı fark eder. Belki de şehirleri bize yakın kılan, biraz da onlara yüklediğimiz anılardır.”
Bu parçada şehir, kişisel çağrışımlar üzerinden ele alınmıştır. Yazar belirli bir iddiayı kanıtlamaya çalışmıyor; okuru düşünmeye çağırıyor. Bu nedenle parça deneme özellikleri taşır.
Örnek 2: “Kent içindeki yeşil alanlar, günlük yaşamda dinlenme ve açık havada zaman geçirme olanağı sağlar. Bu alanların erişilebilir olması, farklı yaş gruplarının kamusal alanlardan yararlanmasını kolaylaştırır. Bu nedenle kent planlamasında yeşil alanların konumu ve kullanım biçimi birlikte değerlendirilmelidir.”
Burada bir görüş açıklanıyor ve nedenleri sıralanıyor. İkinci parça, düşünceyi daha düzenli biçimde temellendirdiği için makaleye yaklaşır. Ancak yalnızca birkaç cümlelik bir parçadan kesin tür kararı vermek güç olabilir; metnin devamındaki açıklamalar bu yorumu desteklemeli.
Deneme ve makale sorularında sık yapılan hata
“Denemede kanıt olmaz, makalede kişisel ifade olmaz” biçimindeki kesin yargılar yanıltıcıdır. Deneme de gözlem ve bilgi kullanabilir; makale de yazarın değerlendirmesini içerebilir. Asıl ayrım, bu unsurların metindeki işlevindedir: bilgi kişisel düşünceyi besliyor mu, yoksa belirli bir görüşü gerekçelendirmek için mi kullanılıyor?
Bir başka ipucu da başlık veya konuya fazla güvenmemektir. “Kitap okumak” başlıklı iki metinden biri kişisel izlenimlerle ilerleyen bir deneme, diğeri okuma alışkanlığının yararlarını açıklayan bir makale olabilir. Deneme ve makale ayrımında son kararı, metnin tamamındaki amaç ve anlatım biçimi verir.
Mini test
- Bir metinde yazar, çocukluk anılarından hareketle mevsimlerin kendisinde uyandırdığı duyguları anlatıyor. Belirli bir görüşü kanıtlamıyor. Metin hangi türe daha yakındır?
- Bir yazar, kütüphanelerin kullanımını artırmak için erişim saatlerinin ve kaynak çeşitliliğinin önemini gerekçelerle açıklıyor. Bu parçanın makaleye yakın olmasını sağlayan temel özellik nedir?
- “Metinde kişisel yorum varsa bu kesinlikle denemedir.” yargısı doğru mudur? Neden?
Cevaplar
- Deneme. Kişisel duygu ve anılar öne çıkıyor; kanıtlama amacı belirgin değil.
- Görüşün gerekçelerle açıklanması. Yazar, kütüphanelerle ilgili düşüncesini nedenlerle temellendiriyor.
- Hayır. Makale yazarı da değerlendirme yapabilir. Türü belirlemek için kişisel yorumun yanında metnin amacı ve bu yorumun nasıl desteklendiği incelenmelidir.
Bir metni sınıflandırırken önce yazarın amacını bulun, sonra görüşün nasıl geliştirildiğine bakın. Böylece deneme ve makale arasındaki farkı tek bir biçimsel işarete değil, metnin bütününe dayanarak açıklayabilirsiniz.
