Bir kaynağın birincil mi ikincil mi olduğunu anlamak için önce araştırdığınız olayı ve kaynağın bu olayla zaman ilişkisini sorun: Olay sırasında mı oluşturulmuş, yoksa olay sonradan incelenerek mi anlatılmış? Bu ayrım, belge, anı ve ders kitabını doğru değerlendirmeye yardımcı olur; ancak tek başına kaynağın güvenilir olduğunu kanıtlamaz.
Birincil ve ikincil kaynak ne demektir?
Birincil kaynak, araştırılan olayın yaşandığı dönemde ortaya çıkan ya da olaya doğrudan tanıklık eden kişilerin oluşturduğu kaynaktır. Resmî belgeler, dönemin gazete ve mektupları, fotoğraflar, günlükler ve sözlü tanıklıklar bu gruba girebilir. Kaynağın neyi doğrudan gösterdiği, hangi soruyu araştırdığınıza bağlıdır. Daha geniş bir karşılaştırma için Tarih kategorisindeki ilgili yazılar yazısına göz atabilirsiniz.
İkincil kaynak, bir olayı sonradan inceleyen, yorumlayan veya farklı kaynaklardan yararlanarak açıklayan çalışmadır. Tarih kitapları, araştırma yazıları ve ders kitapları çoğunlukla bu türdedir. Yazar, geçmişteki olayları dönemin belgelerini ve başka kanıtları değerlendirerek anlatır.
Bu nedenle birincil ikincil kaynak ayrımı, “Bu kaynak önemli mi?” sorusundan farklıdır. Temel ölçüt, kaynağın araştırılan olaya göre ne zaman ve nasıl üretildiğidir. Aynı kaynak, bir araştırma için birincil, başka bir araştırma için ikincil nitelik taşıyabilir.
Kaynağı ayırt etmek için hangi sorular sorulur?
- Hangi olayı araştırıyorum? Önce incelemenin konusunu ve zaman aralığını belirleyin. “Bir antlaşmanın imzalanması” ile “bu antlaşmanın yıllar sonraki etkileri” aynı araştırma sorusu değildir.
- Kaynak ne zaman oluşturulmuş? Olay sırasında hazırlanan bir tutanak, olaydan çok sonra yazılan bir değerlendirmeden farklı bir zaman konumundadır. Tarih tek başına karar vermeye yetmese de önemli bir ipucudur.
- Kaynağı kim, hangi amaçla oluşturmuş? Bir tanık olayı anlatmış olabilir; bir kurum kayıt tutmuş, bir yazar da geçmişi açıklamak istemiş olabilir. Üreticinin konumu ve amacı, kaynağın neyi gösterebileceğini anlamayı sağlar.
- Kaynak olaya doğrudan mı, sonradan inceleyerek mi yaklaşıyor? Doğrudan tanıklık veya olay döneminden kayıt, birincil kaynak olma ihtimalini artırır. Sonradan yapılmış karşılaştırmalı bir anlatım ise genellikle ikincil kaynaktır.
- Asıl araştırma sorum ne? Bir ders kitabı, geçmişteki bir savaşın ayrıntılarını araştırırken ikincil kaynak sayılabilir. Aynı kitabı, bir dönemde tarih öğretiminin nasıl yapıldığını incelemek için kullanıyorsanız, o dönemin eğitim anlayışına ilişkin birincil kanıt olabilir.
Belge, anı ve ders kitabı örnekleri
| Örnek | Olayla ilişkisi | Olası sınıflandırma |
|---|---|---|
| Olay günü düzenlenmiş resmî tutanak | Olay döneminde kayda geçirilmiştir. | Olayı inceleyen araştırma için genellikle birincil |
| Olayı yıllar sonra anlatan anı | Tanığın anlatımı sonradan kaleme alınmıştır. | Tanığın hatırlama biçimini araştırırken birincil; olayın tüm ayrıntılarını kanıtlarken dikkatle değerlendirilmesi gereken kaynak |
| Olayı belgeler üzerinden açıklayan ders kitabı | Geçmişteki olayı sonradan yorumlar. | Olayı inceleyen araştırma için genellikle ikincil |
| Bir dönemde kullanılan tarih ders kitabı | Geçmişin nasıl öğretildiğini gösterir. | Eğitim anlayışını inceleyen araştırma için birincil olabilir |
Tablodaki sınıflandırmalar, kaynağın değişmez etiketi değildir; araştırma sorusuna göre yapılan değerlendirmelerdir. Örneğin anı, yazarın olay sonrasındaki değerlendirmesini ve hatırladıklarını gösterir. Ancak aradan geçen zaman, hafızanın yanılması veya anlatıcının bakış açısı, anıdaki her ayrıntının kesin doğru kabul edilmesini engeller.
Aynı olayda belge, anı ve ders kitabını karşılaştırma
Bir okulun geçmişte yaşadığı önemli bir olayı araştırdığınızı düşünün. Olay günü tutulan toplantı tutanağı, o sırada hangi kararların kayda geçtiğini gösterir. Olayı yıllar sonra anlatan bir kişinin anısı, onun yaşadıklarını ve sonradan yaptığı yorumları yansıtır. Konuyu belgelerden yararlanarak açıklayan ders kitabı ise olayı daha geniş bir çerçevede sunar.
Bu örnekte, birincil ikincil kaynak ayrımı yaparken “Hangisi daha iyi?” diye sormak yerine, “Hangi kaynak araştırdığım soruya hangi tür kanıtı sağlıyor?” diye sorun. Tutanağı, anıyı ve kitabı karşılaştırmak; kaynağın olayla zaman ilişkisini, yazarı ve amacını birlikte görmenizi sağlar. Kaynakların birbiriyle uyuşmaması da hemen birini elemek için değil, farkın nedenini araştırmak için bir işarettir.
Kaynak türü ile güvenilirlik aynı şey değildir
Birincil kaynak, olay dönemine yakın olması nedeniyle değerli olabilir; yine de eksik, taraflı veya yalnızca belli bir kişinin bakışını yansıtan bir kayıt olabilir. İkincil kaynak da sırf sonradan yazıldığı için değersiz sayılmaz: Yazarın hangi belgelere dayandığı, kanıtları nasıl karşılaştırdığı ve yorumunu nasıl açıkladığı önemlidir.
Bir kaynağı değerlendirirken üreticisini, oluşturulma zamanını, amacını ve sunduğu kanıtı inceleyin. Mümkünse farklı türde kaynakları karşılaştırın. Böylece birincil ikincil kaynak sınıflandırmasını ezberlemek yerine, kaynağın araştırmanıza ne kattığını açıklayabilirsiniz.
Kısa uygulama
Aşağıdaki soruları yanıtlayarak öğrendiklerinizi kontrol edin:
- Bir olay günü yazılmış mektup, o olayı araştırırken çoğunlukla hangi kaynak türüdür?
Cevap: Birincil kaynak. Olay döneminde oluşturulmuştur; yine de mektubun yazarı ve amacı değerlendirilmelidir. - Bir tarihçinin yıllar sonra farklı belgeleri karşılaştırarak yazdığı kitap, ele aldığı olay için genellikle hangi kaynak türüdür?
Cevap: İkincil kaynak. Olayı sonradan inceleyip yorumlar. - Eski bir ders kitabı, geçmişteki bir savaşı araştıran çalışma için mi, yoksa o dönemde tarih öğretimini araştıran çalışma için mi birincil kaynak olabilir?
Cevap: Tarih öğretimini araştıran çalışma için. Kitap, ilgili dönemde kullanılan bir eğitim materyalidir.
Hatırlama ipucu: Önce olayı ve araştırma sorusunu belirleyin; sonra kaynağın zamanını, üreticisini ve amacını sorgulayın. Böylece birincil ikincil kaynak ayrımını tek bir ezber kuralına indirgemeden, her örnek için gerekçeli bir karar verebilirsiniz.
