Basit elektrik devresinde ampulün ışık vermesi için pil, ampul ve bağlantı kabloları arasında kesintisiz bir yol oluşmalıdır. Ampul yanmıyorsa önce devrenin açık olup olmadığını, ardından pilin, ampulün ve temas noktalarının çalışıp çalışmadığını sırayla kontrol et.
Elektrik akımının dolaşması için ne gerekir?
Bir devrede pil elektrik enerjisi sağlar; kablolar bu enerjinin devre elemanları arasında iletilmesine yardım eder. Ampulün ışık vermesi için elektrik akımının pilin bir ucundan çıkıp ampulden geçerek pilin diğer ucuna ulaşabileceği kapalı bir yol bulunmalıdır. Bu yolun herhangi bir yerinde kopukluk varsa devre tamamlanmaz ve ampul yanmaz.
Kapalı devrede akımın dolaşabileceği bir yol vardır. Açık devrede ise anahtar açıktır, kablo bağlantısı kopmuştur ya da elemanlardan biri temas etmiyordur. Bu yüzden bir basit elektrik devresi kontrol edilirken yalnızca pilin varlığına bakmak yetmez; pil ile ampul arasındaki yolun tamamını gözden geçirmek gerekir.
Ampul yanmıyorsa basit elektrik devresi nasıl kontrol edilir?
Kontrolü pil yatağından ampule doğru, adım adım yap. Devreyle oynamadan önce bağlantıların güvenli olduğundan emin ol; ev prizine bağlı kabloları bu amaçla kullanma. Buradaki çalışmalar yalnızca uygun düşük gerilimli pil ve eğitim devre elemanlarıyla yapılmalıdır.
- Devre yolunu izle: Pilin iki ucundan çıkan bağlantıların ampulün iki farklı temas noktasına ulaşıp ulaşmadığını kontrol et. Tel çıkmışsa veya bağlantı bir noktada kesilmişse devre tamamlanmaz.
- Anahtarı ve temasları kontrol et: Devrede anahtar varsa kapalı konumda olmalıdır. Kabloların pil yatağına, ampul duyu ya da devre elemanlarına sağlam biçimde temas ettiğine bak. Yalıtkan kaplama tel ucunun metal bölüme temas etmesini engelliyorsa akım geçişi sağlanmayabilir.
- Ampulün iki bağlantısını incele: Sıradan vidalı ampulün altındaki metal uç ile yan yüzündeki metal bölüm, devrenin farklı iki noktasına bağlanmalıdır. İki kablonun da ampulün aynı metal bölümüne değmesi, akımın ampulün içinden geçeceği uygun yolu oluşturmaz.
- Pili ve ampulü ayrı ayrı dene: Bağlantılar doğru görünüyorsa çalıştığı bilinen uygun bir pil veya ampulle karşılaştırma yap. Bir elemanı değiştirince ampul yanarsa sorun büyük olasılıkla değiştirdiğin parçadadır. Denemeyi öğretmen ya da yetişkin gözetiminde yap.
| Gözlem | Olası neden | Kontrol |
|---|---|---|
| Anahtar kapalı olsa da ışık yok | Kablo kopuk veya bağlantı gevşek | Pilden ampule ve geri dönen yolu izle |
| Bağlantılar sağlam, ampul yine yanmıyor | Pil bitmiş veya ampul bozuk olabilir | Çalıştığı bilinen parçayla karşılaştır |
| Ampul yalnızca bağlantıya bastırınca yanıyor | Temas noktası gevşek | Bağlantıyı güvenli biçimde sabitle |
Örneklerle devre arızasını bulalım
Örnek 1: Pil, ampul ve iki kablo kullanılmış; kablolardan biri pilin ucuna değmiyor. Basit elektrik devresi burada açık kalır. Kablo doğru temas edecek şekilde bağlandığında ve başka bir arıza yoksa ampul yanabilir.
Örnek 2: Bir öğrenci devreyi tamamladığını düşünüyor, ancak iki kablo da ampulün yan yüzündeki metal bölüme değiyor. Ampulün iki farklı bağlantısı arasında akım yolu oluşmadığı için ışık yanmaz. Kablolardan biri ampulün altındaki metal uca bağlanmalıdır.
Örnek 3: Bağlantılar doğru, anahtar kapalı ve bilinen sağlam bir ampul kullanılıyor; yine de ışık yok. Öğrenci pili çalıştığı bilinen uygun bir pille değiştirdiğinde ampul yanıyorsa ilk pilin enerjisi tükenmiş olabilir. Her seferinde tek bir parçayı değiştirmek, arızanın hangi elemanda olduğunu anlamayı kolaylaştırır.
Karıştırılmaması gereken noktalar
Ampulün yanmaması her zaman ampulün bozuk olduğu anlamına gelmez. Açık devre, gevşek temas veya enerjisi tükenmiş pil de aynı sonuca yol açabilir. Sorunu bulmak için parçaları rastgele değiştirmek yerine önce bağlantı yolunu gözlemle, sonra olası nedenleri tek tek sınayarak ilerle.
Sıradan akkor ampullü temel bir devrede pilin yönü genellikle ampulün yanmasını belirlemez. Işık yayan diyot (LED) ise akımı belirli bir yönde ileten bir devre elemanıdır; ters bağlanırsa yanmayabilir. Bu nedenle devrede LED varsa bağlantı yönü de kontrol edilmelidir. Ampul ile LED’i aynı özellikte parçalarmış gibi değerlendirme.
Pilin iki kutbunu yalnızca bir kabloyla doğrudan birleştirme. Bu durum kısa devreye yol açabilir; pil ısınabilir ve tehlike oluşturabilir. Ayrıca şehir elektriğine bağlı prizlerle devre kurmaya çalışma. Pil kullanılan eğitim devresi ile priz elektriği aynı güvenlik düzeyinde değildir.
Öğrendiklerini mini testle kontrol et
- Bir devrede anahtar açıkken ampul neden ışık vermez?
A) Elektrik akımının dolaşacağı yol kesildiği için
B) Pilin rengi değiştiği için
C) Kablolar ışığı soğurduğu için - Bağlantılar ve pil sağlam göründüğü hâlde ampul yanmıyor. Arızayı bulmak için en uygun sonraki adım hangisidir?
A) Bütün parçaları aynı anda değiştirmek
B) Çalıştığı bilinen uygun bir ampulle karşılaştırmak
C) Pilin iki ucunu doğrudan birleştirmek - Sıradan vidalı ampulün yanması için kablolar nasıl bağlanmalıdır?
A) İkisi de ampulün aynı metal noktasına
B) Ampulün iki farklı temas noktasına
C) Yalnızca ampulün cam bölümüne
Cevap anahtarı: 1-A, 2-B, 3-B. İlk soruda anahtar açık olduğu için kapalı devre yolu kesilir. İkinci soruda tek bir parçayı sağlam olanla karşılaştırmak arızanın yerini belirlemeye yardım eder; pil kutuplarını doğrudan birleştirmek güvenli değildir. Üçüncü soruda akımın ampulden geçebilmesi için iki farklı temas noktasına bağlantı gerekir.
Kısa kontrol listesi
- Anahtar kapalı mı ve bağlantı yolu kesintisiz mi?
- Kablo uçları pil ve ampulün metal temas noktalarına değiyor mu?
- Ampulün iki farklı bağlantısı devreye katılmış mı?
- Pil ve ampul çalıştığı bilinen uygun parçalarla karşılaştırıldı mı?
- Devre yalnızca pil gibi düşük gerilimli, uygun eğitim araçlarıyla mı kuruldu?
Bu sorulara sırayla yanıt vermek, ampulün neden yanmadığını tahmin yürütmeden bulmayı sağlar. Basit elektrik devresi kurarken güvenli bir pil kullanmak ve her seferinde tek bir olası nedeni kontrol etmek, doğru sonuca ulaşmanın en anlaşılır yoludur.
