Bir metinde anlatım biçimini bulmak için önce yazarın ne yaptığını sorun: Bir olayı mı aktarıyor, bir varlığı mı gözümüzde canlandırıyor, bilgi mi veriyor, yoksa bir görüşü mü savunuyor? Bu amaç ve onu destekleyen dil ipuçları, anlatım biçimleri arasındaki farkı anlamanıza yardım eder.
Anlatım biçimleri hangi amaçlarla kullanılır?
Bir metin parçasında çoğunlukla bir anlatım biçimi öne çıkar; ancak aynı metnin farklı cümlelerinde başka biçimlerden de yararlanılabilir. Bu yüzden tek bir sözcüğe bakıp karar vermek yerine metnin tamamında baskın olan amaca bakın. Örneğin bir gezi yazısı önce bir yolculuk olayını anlatabilir, ardından görülen yeri betimleyebilir. İlgili ayrıntılar için Türkçe kategorisindeki ilgili yazılar içeriği de değerlendirilebilir.
Karar verirken şu sırayı izleyin: Metinde olay ve değişim varsa öykülemeyi; görünüş ve duyularla ilgili ayrıntılar varsa betimlemeyi; açıklanan bir bilgi varsa açıklamayı; karşı çıkılan ya da savunulan bir düşünce varsa tartışmayı düşünün. Bu kontrol, anlatım biçimleri için ezberlenmiş tanımları metne uygulamanızı sağlar.
Öyküleme: Olay ve hareket var mı?
Öyküleyici anlatımda bir olay, kişiler ya da varlıklar ve olayın ilerleyişi bulunur. Olayın belli bir sırayla aktarılması önemlidir. “Sabah erkenden evden çıktı. Otobüsü kaçırınca okula kadar yürümeye karar verdi.” cümlelerinde kişinin başına gelenler ve yaptığı seçimler anlatılır. “Sonra”, “bir süre sonra” gibi zaman bildiren ifadeler ipucu olabilir; ama tek başlarına öyküleme kanıtı sayılmaz.
Kendinize “Ne oldu?” diye sorun. Metin bu soruya bir olay zinciriyle cevap veriyorsa öyküleyici anlatım ağır basar. Olayı anlatan parçaların içinde kısa betimlemelerin bulunması, ana amacı değiştirmez.
Betimleme: Okurun zihninde nasıl bir görüntü oluşuyor?
Betimleyici anlatım, bir kişi, yer ya da varlığın özelliklerini ayrıntılarla tanıtır. Renk, biçim, büyüklük ve ses gibi duyularla algılanabilen özellikler kullanılabilir: “Dar sokağın iki yanında, solmuş mavi panjurlu taş evler sıralanıyordu.” Bu cümle bir olayın nasıl geliştiğini değil, sokağın nasıl göründüğünü anlatır.
Bir metinde sıfatların bulunması tek başına betimleme olduğunu göstermez. Önemli olan, ayrıntıların okurun gözünde bir görüntü ya da izlenim oluşturup oluşturmadığıdır. “Eski çanta yere düştü” cümlesinde bir özellik verilse de asıl anlatılan olaydır.
Açıklama: Bilgi mi veriliyor?
Açıklayıcı anlatımda amaç, bir konu hakkında bilgi vermek ve konuyu anlaşılır kılmaktır. Tanım, neden-sonuç ilişkisi ve örneklerden yararlanılabilir. “Geri dönüşüm, kullanılmış bazı malzemelerin işlenerek yeniden kullanılabilir hâle getirilmesidir.” cümlesi bir kavramı tanıtır. “Kâğıt atıkların ayrı toplanması, yeni ürün üretiminde ham madde ihtiyacını azaltabilir.” cümlesi ise bir sonuç açıklar.
“Nedir?”, “Nasıl oluşur?” ya da “Ne işe yarar?” soruları metnin amacını yakalamanıza yardımcı olur. Açıklama, bir görüşü kabul ettirmek zorunda değildir; temel amacı bilgi sunmaktır. Bu yönüyle tartışmacı anlatımdan ayrılır.
Tartışma: Bir görüş savunuluyor mu?
Tartışmacı anlatımda yazar bir düşünceyi savunur, karşı görüşe değinebilir ve okuru kendi düşüncesine yaklaştırmaya çalışır. “Okul bahçelerinde daha fazla ağaç olmalı; çünkü gölge alanlar öğrencilerin teneffüste rahatça vakit geçirmesini sağlar.” cümlesinde bir öneri ve onu destekleyen gerekçe vardır.
“Bence”, “oysa”, “çünkü” veya “ancak” gibi sözcükler ipucu olabilir; fakat bunlar kesin ölçüt değildir. Bir düşüncenin gerçekten savunulup savunulmadığını ve gerekçelendirilip gerekçelendirilmediğini kontrol edin. Bu amaç, anlatım biçimleri içinde tartışmacı anlatımı açıklayıcı anlatımdan ayırır: Açıklama bilgi sunarken tartışma bir görüşü öne çıkarır.
Metin parçalarını karşılaştırarak bulalım
Parça A: “Ece kapıyı açtı, çantasını aldı ve yağmur başlamadan durağa yetişmek için koştu.” Burada bir kişi art arda eylemler gerçekleştiriyor. “Ne oldu?” sorusu olayları ortaya çıkarır; öyküleme öne çıkar.
Parça B: “Durağın çatısı paslıydı; küçük bankın üzerinde yağmur damlaları parlıyordu.” Burada olay zinciri yerine görünüş ayrıntıları veriliyor; betimleme ağır basıyor.
Parça C: “Yağmur suyu biriktirme sistemleri, çatılardan akan suyu depolayarak farklı amaçlarla kullanmaya yardımcı olur.” Bu parça bilgi veriyor; açıklayıcı anlatım kullanılıyor.
Parça D: “Okulda yağmur suyu biriktirme sistemi kurulmalı; böylece suyun gereksiz yere harcanması önlenebilir.” Bir öneri gerekçesiyle savunuluyor; tartışmacı anlatım öne çıkıyor. Bu parçaları karşılaştırmak, anlatım biçimleri arasındaki ayrımı sözcük ezberinden çıkarıp metnin amacına bağlar.
Karıştırılan noktalar ve mini test
Bir metinde birden fazla biçim bulunabilir. Soruda genellikle metnin tamamında baskın olan biçim aranır. Olay anlatımı içindeki bir iki betimleyici cümle, parçayı otomatik olarak betimleme yapmaz. Aynı şekilde, bilgi veren her cümle de tartışma değildir; tartışma için bir görüşün savunulması beklenir.
1. “Kütüphanenin yüksek pencerelerinden içeri yumuşak bir ışık süzülüyordu.” Bu cümlede hangi anlatım biçimi öne çıkar?
2. “Arıların çiçeklerden nektar toplaması, bitkilerin tozlaşmasına katkı sağlayabilir.” Cümlenin temel amacı nedir?
3. “Çocuk, düşen kitabı yerden aldı ve arkadaşına uzattı.” Hangi anlatım biçimi ağır basar?
4. “Okul yolunda bisiklet şeridi bulunmalı; çünkü bu düzenleme öğrencilerin güvenli ulaşımını destekler.” Hangi anlatım biçimi kullanılmıştır?
Cevaplar: 1. Betimleme; pencereler ve ışıkla görüntü kuruluyor. 2. Açıklama; bilgi veriliyor. 3. Öyküleme; birbirini izleyen eylemler aktarılıyor. 4. Tartışma; bir öneri gerekçesiyle savunuluyor.
Metinleri çözerken önce “Yazar ne yapıyor?” sorusunu yanıtlayın, ardından bu yanıtı destekleyen ayrıntıları bulun. Böylece anlatım biçimleri arasındaki farkı tek bir sözcüğe değil, metnin bütününe dayanarak belirleyebilirsiniz.
Yorumlar kapalı.